Dołącz do czytelników
Brak wyników

Konflikty na hali

27 sierpnia 2019

NR 52 (Sierpień 2019)

Emocje. Jak sobie poradzić z utratą pracy?

0 36

Utrata zatrudnienia jest normalnym zjawiskiem, jednak pomimo tego wzbudza negatywne emocje zarówno u pracodawców, jak i u zwalnianych pracowników.

Często towarzyszy mu poczucie niesprawiedliwości, porażki, zaskoczenia czy strachu o najbliższą przyszłość. Dla osoby, która utraciła pracę, najtrudniejszy jest okres przejściowy, kiedy pozostaje bez zatrudnienia, ponieważ w tym czasie musi się zmierzyć nie tylko z poczuciem własnej porażki, ale i… rodziną. Nie da się przecież uniknąć spłacania zaciągniętych kredytów czy pokrywania codziennych wydatków. Obawa dotyka zatem także najbliższych zwolnionego pracownika i prawdopodobieństwo konfliktów – zaostrzających się wraz z przeciągającym się okresem pozostawania bez pracy – jest bardzo duże.

Nie daj się zaskoczyć!

Planując karierę zawodową, należy zawsze liczyć się z tym, że obejmowana posada nie jest przydzielona na zawsze, a jej utrata może wynikać z różnych przyczyn: organizacyjnych, osobowościowych pracownika, jakości relacji w zespole i atmosfery pracy, wymagań stawianych przez pracodawcę, kryzysu, przesycenia rynku pracy konkretnymi specjalistami itd. Bardzo ważne jest zatem, aby na bieżąco monitorować interesujący nas segment rynku pracy, popyt na pracę i pracownika oraz zmiany wysokości płac. Należy też bezustannie podnosić swoje kwalifikacje i uaktualniać fachową wiedzę – nie tylko z inicjatywy pracodawcy. Być może w niedalekiej przyszłości trzeba będzie konkurować o interesującą posadę z innymi osobami aktywnymi na rynku pracy albo będącymi w podobnej sytuacji. 

Poczucie bezpieczeństwa

Pozostawanie bez pracy może się wiązać z poczuciem zagrożenia, paniki, braku sensu, apatią, bezsennością, zanikiem apetytu. Stan taki często także znacznie obniża samoocenę. Regułą jest, że im bardziej znacząca była to praca, tym większe będzie poczucie straty i tym bardziej wyraźny spadek poczucia własnej wartości. 
Niespodziewane czy przedłużające się bezrobocie może także prowadzić do nasilenia i nawarstwienia się problemów rodzinnych, gdyż utrata pracy to nie tylko źródło stresu dla pracownika, ale także konieczność zaadaptowania się jego najbliższych do nowej sytuacji. Odpowiedzialność za utrzymanie rodziny spada na współmałżonka, co może go ponad miarę obciążać – zarówno fizycznie, jak i psychicznie – wprowadzając tym samym zwolnionego pracownika w poczucie winy.
Przedłużający się okres pozostawania bez pracy może też skutkować pojawieniem się problemu z nadużywaniem alkoholu, zachowań agresywnych, depresji lub całkowitego rozpadu więzi rodzinnych. Można również w tym czasie zaobserwować stopniowe ograniczanie życia towarzyskiego, odnotować utratę pewnej liczny znajomych – zwłaszcza gdy życie towarzyskie wiodło się niemal wyłącznie w obszarach zawodowych. Niemożność uczestniczenia w spotkaniach ze znajomymi i we wspólnych wyjazdach ze względu na konieczność ograniczenia mniej palących wydatków wpływa na kształtowanie postawy aspołecznej, zamknięcie się w czterech ścianach własnego domu. Jest to szczególne dotkliwe dla osób, których samoocena jest zależna od opinii innych.

Co na to psychologia?

W sytuacji, kiedy wręczono Ci wypowiedzenie, Twoja samoocena może się pogorszyć i jest to naturalna kolej rzeczy. Zastanawiasz się: „Co jest ze mną nie tak?”, „Dlaczego to mnie spotkało?” Myślisz: „Jestem beznadziejny/beznadziejna”, „Do niczego się nie nadaję”, „To wszystko jest bez sensu”, „Nic dobrego już mnie nie spotka”. Uporczywe pielęgnowanie takich negatywnych obrazów siebie prowadzi do zaburzeń i konieczności szukania pomocy u terapeuty. W psychologii poznawczo-behawioralnej korzysta się wtedy z metod, które pomagają zidentyfikować oraz zmodyfikować takie negatywne sposoby myślenia. Stosuje się również techniki behawioralne ukierunkowane na zmianę zachowania i poprawę umiejętności społecznych: stopniowaną ekspozycję, treningi asertywności, techniki relaksacyjne oraz planowanie aktywności. Jest to jednakże długa droga, ponieważ dotyczy zmiany przekonań1.
Współzależność sposobów myślenia i działania zilustrował Ch. Padesky (2004), budując swój interakcyjny model kajzerki. Wskazał w nim na powiązanie otoczenia, myśli automatycznych, emocji, stanów fizjologicznych i zachowań. Chodzi mianowicie o to, że sposób, w jaki myślimy, oraz to, jaki charakter mają te myśli, wpływa na samopoczucie, stan zdrowia oraz przejawianie przez daną osobę konkretnych zachowań, np. destrukcyjnych.
Patrząc na to z drugiej strony, trzeba zwrócić uwagę, że zmiana myślenia o zaistniałej sytuacji (np. o utracie pracy) może wywołać zmianę odczuwanych emocji (np. z negatywnych na pozytywne bądź neutralne), a co za tym idzie – kontrolę zachowań. Mając na uwadze wspomniany model, można zatem m.in. nauczyć się identyfikowania nie tylko odczuwanych emocji, ale także wyzwalaczy, czyli tego, co powoduje te emocje, i sygnałów, jakie wysyła ciało w reakcji na nie. Wiedza o tych zależnościach niewątpliwie pomoże również świadomie korzystać z pozytywnej samooceny i reduktorów stresu obniżających napięcia wewnętrzne oraz monitów, czyli instrukcji myślowych, takich jak „nie warto się denerwować” albo „daj spokój”. Daje to doskonały wgląd w łańcuch reakcji i zachowań typowy tylko dla danej osoby stosującej ten model. Schemat kajzerki nie tylko pokazuje, jak taki mechanizm przebiega – pozwala go także poprawiać, np. na drodze treningu dojrzałego reagowania na przytrafiające się sytuacje. 
Kiedy myśli danej osoby oraz jej przekonania są zniekształcone, a informacja jest przetwarzana niezgodnie z tym, co w rzeczywistości wokół tej osoby się dzieje – dochodzi do zaburzeń emocjonalnych. To dlatego bardzo ważne jest, żeby umieć zracjonalizować sytuację utraty pracy i umiejętnie wyjść ze stanu pobudzenia. Pomóc może zastosowanie techniki alternatywnych myśli, która pozwala na stosunkowo szybkie zneutralizowanie negatywnych odczuć. Stosując ją, należy jednak starać się formułować myśl obiektywnie i logicznie, co w obliczu utraty pracy wcale nie jest taką prostą sprawą. 
Technika alternatywnych myśli polega na stawianiu sobie pytań pozwalających zracjonalizować zaistniałą sytuację. Czy nie biorę tego zbyt osobiście? Gdzie jest dowód potwierdzający moje odczucia? Czy to, co myślę, jest realne? Czy nie przesadzam z wagą tego problemu? Stawianie sobie takich pytań i poszukiwanie obiektywnej odpowiedzi na nie, tak jakby to nie mnie dotyczył ów problem, jest nie lada wyzwaniem. Jednak praca nad zmianą myśli automatycznych może pozwolić na zmianę zachowania i odczuwanie bardziej pozytywnych emocji także w sytuacji utraty pracy. 

Ćwiczenie 1
Aby wypróbować skuteczność tej techniki, już teraz zrób listę sytuacji, które Ci się przydarzyły w ostatnim czasie, i zadaj sobie kilka pytań o towarzyszące Ci w nich emocje i motywacje oraz podjęte w związku z nimi działania. Zastanów się, czy zmiana myśli automatycznych (które pojawiały się w tych sytuacjach) na alternatywne (zracjonalizowane) zmieniła Twoje podejście do tych sytuacji? Jakie emocje teraz Ci towarzyszą? Zaobserwuj też swoje odczucia fizyczne, takie jak przyspieszony oddech i bicie serca, potliwość, uczucie suchości w ustach, nerwowość czy odczucie ulgi, rozluźnienie mięśni, uspokojenie oddechu, wyrównanie tętna itd. Dobrym rozwiązaniem jest założenie dziennika, w którym w ten sposób będziesz analizować to, co wydarzyło się mijającego dnia. 
 

Tab. 1. Przykłady mechanizmów obronnych
Typ mechanizmu Działanie
Wyparcie Usuwasz ze swojej świadomości lub utrzymujesz poza nią myśli, wyobrażenia i wspomnienia związane
z pracą i nadal będziesz utrzymywać dotychczasowy standard życia
Racjonalizowanie Używasz samooszukujących się usprawiedliwień twojego niepowodzenia
Zaprzeczenie Udajesz, że ta sytuacja w ogóle nie miała miejsca
Przemieszczenie Możesz rozładowywać tłumione emocje nie na szefie, bo tak nie wypada, lecz na twoich najbliższych,
ponieważ są oni mniej zagrażający dla ciebie
Regresja Powracanie do zachowania charakterystycznego dla wcześniejszych etapów rozwoju człowieka,
np. przeprowadzka do rodziców i oczekiwanie, że to oni wszystkim się zajmą; moczenie nocne


Druga strona medalu

Nie należy jednak skupiać się jedynie na negatywnych skutkach pozostawania bez pracy. Okres przejściowy między jej utratą a ponownym zatrudnieniem może być bardzo owocny. To okazja, by na nowo odnaleźć spokój, odkryć swoje zainteresowania i pasje, zdecydować, co chce się robić dalej. To także szansa na polepszenie swojej sytuacji i rozwój osobisty! Jakkolwiek trywialnie to brzmi, kiedy ma się do spłacenia kredyt hipoteczny, takie spojrzenie z nadzieją w przyszłość pozwala złapać emocjonalny oddech i odzyskać spokój. Każde zamknięcie czegoś „starego” pozwala nam otworzyć się na „nowe”. 
W sytuacji utraty pracy normalną reakcją może być smutek, płacz czy złość. Wiąże się to z faktem, iż postrzegamy taką sytuację jako zagrażającą. W takich chwilach człowiek nieświadomie i automatycznie korzysta z mechanizmów obronnych. Według S. Freuda (2000) mechanizmy te występują u każdego z nas z różnym nasileniem, ale są niezbędne, bo pełnią rolę przystosowawczą. Trzeba jednak pamiętać, że nadmierne ich stosowanie może pogorszyć funkcjonowanie człowieka.
Najbardziej odpowiednią formą rozładowania energii zgromadzonej na skutek tłumienia emocji wywołanych utratą pracy jest podejmowanie pozytywnych i bardziej akceptowalnych społecznie zachowań, takich jak aktywność fizyczna, rozwijanie pasji, zajmowanie się dziećmi czy wnukami. Jest to istotna korzyść wynikająca z pozostawania przejściowo bez pracy. 
Aby te działania nie poszły na marne, należy odnosić je do nowych lub potencjalnych sytuacji zawodowych i nie zamykać się na poszukiwania kolejnego pracodawcy. Wszelkie działania z tym związane powinny być planowane zgodnie z koncepcją SMART2. Natomiast codzienne planowanie nadchodzącego dnia oraz podsumowywanie swoich działań każdego wieczoru pozwoli na bycie aktywnym pomimo pozostawania bez pracy.

SMART

  • S (ang. specific) – cel powinien być SKONKRETYZOWANY, określony jednoznacznie i zrozumiale.
  • M (ang. measurable) – cel musi być MIERZALNY, tak aby z łatwością móc sprawdzać postępy prac i uzyskać wynik łatwy do zidentyfikowania.
  • A (ang. achievable/attractive) – cel OSIĄGALNY/ATRAKCYJNY zmotywuje Cię do podtrzymywania działania i podjętych prób realizacji tego celu. 
  • R (ang. relevant/real) – ISTOTNY/REALNY cel to taki, który jest możliwy do osiągnięcia i jednocześnie stanowi dla osoby określoną wartość. Zbyt ambitny z kolei może działać na Twoją niekorzyść (spadek motywacji i wiary w siebie w razie niepowodzenia).
  • T (ang. time-bound) – OKREŚLON...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 numerów czasopisma "Menedżer Produkcji"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Dodatkowe dokumenty do pobrania i samodzielnej edycji
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy