Dołącz do czytelników
Brak wyników

Okiem inspektora

23 maja 2018

NR 38 (Kwiecień 2017)

Emerytura to nie koniec?

280

Emerytura jest świadczeniem pieniężnym przeznaczonym dla osób, które ze względu na osiągnięcie wieku nie są zdolne do wykonywania pracy zarobkowej, mającym gwarantować zabezpieczenie bytu na starość. Świadczenie emerytalne można otrzymać po spełnieniu określonych przepisami prawa warunków. Czy można pracować po osiągnięciu wieku emerytalnego?

W Polsce funkcjonuje równolegle kilka różnych systemów emerytalnych:

  • system obsługiwany przez ZUS (np. emerytury powszechne, wcześniejsze, pomostowe),
  • systemy „branżowe”:

– służb mundurowych,
– nauczycieli,
– rolników, obsługiwane przez KRUS,
– górników,
– kolejarzy,
– prokuratorów i sędziów.

Większości osób odchodzących na emeryturę dotyczy zasada, że emeryturę wypłaca się po osiągnięciu określonego wieku (tzw. wieku emerytalnego), a wysokość emerytury zależy od długości stażu pracy (okresów składkowych i nieskładkowych) oraz sumy zgromadzonych składek.

Emerytura w powszechnym wieku emerytalnym

Na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych emerytura przysługująca w związku z ukończeniem powszechnego wieku emerytalnego ustalana jest według różnych zasad w zależności od daty urodzenia osoby przechodzącej na emeryturę. Mamy 3 grupy wiekowe:

  1. Osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 r.

Warunkiem nabycia prawa do emerytury przez osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 r. jest ukończenie powszechnego wieku emerytalnego oraz udowodnienie okresów składkowych i nieskładkowych w wysokości 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn.

Powszechny wiek emerytalny dla osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. wynosi:

  • 60 lat dla wszystkich kobiet,
  • 65 dla wszystkich mężczyzn urodzonych przed 1 stycznia 1948 r.,
  • 65 lat i 1 miesiąc dla mężczyzn urodzonych od 1 stycznia do 31 marca 1948 r.,
  • 65 lat i 2 miesiące dla mężczyzn urodzonych od 1 kwietnia do 30 czerwca 1948 r.,
  • 65 lat i 3 miesiące dla mężczyzn urodzonych od 1 lipca do 30 września 1948 r.,
  • 65 lat i 4 miesiące dla mężczyzn urodzonych od 1 stycznia 1948 r. do 31 grudnia 1948 r.

Osoby, które osiągnęły powszechny wiek emerytalny, a nie mają wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego, mogą przejść na emeryturę, jeżeli mają krótszy o 5 lat staż ubezpieczeniowy, wynoszący co najmniej 15 lat dla kobiet lub 20 lat dla mężczyzn. W tym przypadku świadczenie emerytalne nie jest objęte gwarancją najniższego świadczenia, co oznacza, że świadczenie wypłacane jest w wysokości rzeczywiście obliczonej, nawet jeżeli jest niższe niż świadczenie gwarantowane. Obecnie najniższa emerytura wynosi 1000 zł.

Dla osób z tej grupy wiekowej emerytura obliczana jest na tzw. starych zasadach.

  1. Osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r.

Osoby, które urodziły się po 31 grudnia 1948 r., nabywają prawo do emerytury z dniem ukończenia powszechnego wieku emerytalnego. Nie ma znaczenia posiadany przez nie wymiar okresów składkowych i nieskładkowych.

Od 1 stycznia 2013 r. stopniowemu wydłużeniu ulega wiek emerytalny, docelowo do 67 lat.

Co do zasady osoby urodzone po 31 grudnia 948 r. mają prawo do emerytury na tzw. nowych zasadach.

  1. Osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r., a przed 1 stycznia 1969 r.

Osoby z tej grupy wiekowej, jeżeli spełniły warunki wymagane do otrzymania wcześniej emerytury do dnia 31 grudnia 2008 r., emeryturę mają naliczaną na „starych zasadach”.

Dla poszczególnych grup wiekowych różne są warunki nabywania prawa do emerytury oraz zasady ustalania wysokości świadczenia emerytalnego.

Od 1 stycznia 2013 r. następuje stopniowe wydłużanie wieku emerytalnego do 67 lat, zarówno dla mężczyzn, jak i dla kobiet. Zasada ta obowiązuje jeszcze do 30 września 2017 r. Od 1 października 2017 r. w związku z nowelizacją ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wrócimy do „starego” wieku emerytalnego: 65 lat dla mężczyzn i 60 lat dla kobiet.

Emerytura pomostowa 

Pracownicy zatrudnieni w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze mają prawo do emerytury na preferencyjnych warunkach, czyli do tzw. emerytury pomostowej. Zasady przyznawania emerytur pomostowych określa ustawa z 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych. 

Prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze muszą być wykonywane na podstawie umowy o pracę (a nie na podstawie umów cywilnoprawnych), w pełnym wymiarze czasu pracy.

Prace w szczególnych warunkach to prace związane z czynnikami ryzyka, które z wiekiem mogą z dużym prawdopodobieństwem spowodować trwałe uszkodzenie zdrowia, wykonywane w szczególnych warunkach środowiska pracy, determinowanych siłami natury lub procesami technologicznymi, które mimo zastosowania środków profilaktyki technicznej, organizacyjnej i medycznej stawiają przed pracownikami wymagania przekraczające poziom ich możliwości, ograniczony w wyniku procesu starzenia się jeszcze przed osiągnięciem wieku emerytalnego, w stopniu utrudniającym ich pracę na dotychczasowym stanowisku. Będą to na przykład prace w pomieszczeniach o narzuconej technologią temperaturze powietrza poniżej 0°C, prace przy ręcznym układaniu na gorąco nawierzchni z mieszanek mineralno-bitumicznych, prace bezpośrednio przy produkcji koksu w bateriach koksowniczych, prace bezpośrednio przy spawaniu łukowym lub cięciu termicznym w pomieszczeniach o bardzo małej kubaturze, z utrudnioną wentylacją (podwójne dna statków, zbiorniki, rury itp.).

 

Emerytury pomostowe na szczególnych zasadach przysługują na ogół osobom w niższym wieku niż emerytura pomostowa na ogólnych zasadach, tj. niższym niż 55 lat dla kobiet i niższym niż 60 lat dla mężczyzn.

 

Prace o szczególnym charakterze to prace wymagające wyjątkowej odpowiedzialności i sprawności psychofizycznej, których możliwość należytego wykonywania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytalnego na skutek pogorszenia sprawności psychofizycznej, związanego z procesem starzenia się. Są to prace kontrolerów ruchu lotniczego, prace kierowców autobusów, trolejbusów oraz motorniczych tramwajów w transporcie publicznym, prace operatorów żurawi wieżowych, do obsługi których wymagane są uprawnienia kategorii IŻ lub równorzędne, oraz dźwignic portowych lub stoczniowych, prace bezpośrednio przy sterowaniu blokami energetycznymi wytwarzającymi energię elektryczną lub cieplną.

Szczegółowy wykaz prac w szczególnych warunkach i o szczególnym charakterze jest załącznikiem do ustawy o emeryturach pomostowych. Mamy trzy rodzaje emerytur pomostowych:

  1. Emerytury pomostowe na ogólnych zasadach

Ogólne wymagania odnoszące się do uzyskania emerytury pomostowej (warunki do spełnienia łącznie):

  • data urodzenia – po 31.12.1948 r.,
  • wiek emerytalny wynoszący 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn,
  • posiadanie okresów składkowych i nieskładkowych w wysokości co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn, w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze,
  • przed 1.01.1999 r. wykonywanie prac w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (przynajmniej przez jeden dzień), wymienionych w wykazach prac w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (starych lub nowych),
  • po 31.12.2008 r. wykonywanie prac w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (przynajmniej przez jeden dzień) wymienionych w nowych wykazach prac w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze,
  • rozwiązanie stosunku pracy.
  1. Emerytury pomostowe żołnierzy oraz funkcjonariuszy zwolnionych ze służby

Z tej formy emerytury mogą skorzystać żołnierze zawodowi, funkcjonariusze Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Służby Więziennej i Państwowej Straży Pożarnej.

  1. Emerytury pomostowe na szczególnych zasadach

Emerytura ta przysługuje na ogół osobom w niższym wieku niż emerytura pomostowa na ogólnych zasadach, tj. niższym niż 55 lat dla kobiet i niższym niż 60 lat dla mężczyzn. Niższy może też być wymagany okres pracy w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze. W niektórych przypadkach wymagane jest orzeczenie lekarza medycyny pracy o niezdolności do wykonywania prac w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.

Dotyczy ona osób wykonujących np. prace w powietrzu wykonywane na statkach powietrznych przez personel pokładowy oraz prace pilotów statków powietrznych (instruktor, pilot), prace bezpośrednio przy kuciu ręcznym w kuźniach, przy obsłudze dźwignic bezpośrednio przy wytapianiu surówki, stopów żelaza lub metali nieżelaznych, prace murarskie bezpośrednio w piecach hutniczych, odlewniczych, bateriach koksowniczych oraz w piecach do produkcji materiałów ceramicznych.
Wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 26 kwietnia 2012 r. (sygn. akt: III AUa 252/12): „Przesłanki nabycia prawa do emerytury na podstawie przepisów o emeryturach pomostowych muszą być spełnione łącznie. Oznacza to, że brak choćby jednego z tych warunków powoduje niemożność nabycia uprawnień emerytalnych”.

Emerytura pomostowa wypłacana jest do dnia poprzedzającego dzień, w którym uprawniony osiąga powszechny wiek emerytalny.

Ochrona przedemerytalna

Kodeks pracy w art. 39 ogranicza pracodawcy możliwość wypowiedzenia pracownikowi umowy o pracę, gdy pracownikowi brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia umożliwia mu uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku (tzw. ochrona przedemerytalna). 

Ochrona przedemerytalna obejmuje wszystkich zatrudnionych na podstawie umowy o pracę, bez względu na rodzaj umowy (czas określony, czas nieokreślony) czy też wymiar czasu pracy (pełny i niepełny wymiar czasu pracy). Jeżeli pracownik świadczy pracę na rzecz kilku pracodawców, ochrona przysługuje mu w każdym stosunku pracy. Prawa do ochrony nie mają osoby świadczące pracę na podstawie umów cywilnoprawnych.

 

Zakaz wypowiadania umowy o pracę należy odróżnić od rozwiązania umowy o pracę. Umowa o pracę może rozwiązać się w okresie ochronnym, np. gdy jest to umowa terminowa lub wypowiedzenie zostało złożone przed wejściem pracownika w ochronę przedemerytalną. 

 

Ochrona przedemerytalna wyłączona jest w przypadku pracownika, który ma orzeczone prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy (przyczyna po stronie pracownika), oraz w przypadku ogłoszenia upadłości lub likwidacji zakładu pracy (przyczyna po stronie pracodawcy w związku z ustawą z dnia 13 marca 2013 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników).

Dodatkowo pracodawca może rozwiązać umowę z pracownikiem w wieku ochronnym bez wypowiedzenia: 

  • z winy pracownika w razie ciężkiego naruszenia przez pracownika podstawowych obowiązków pracowniczych, popełnienia przez pracownika w czasie trwania umowy przestępstwa, które uniemożliwia dalsze zatrudnianie go na zajmowanym stanowisku, w przypadku gdy przestępstwo jest oczywiste lub zostało stwierdzone prawomocnym wyrokiem lub w przypadku zawinionej przez pracownika utraty uprawnień koniecznych do wykonywania pracy na zajmowanym stanowisku;
  • bez wypowiedzenia z przyczyn niezawinionych przez pracownika, gdy nieobecność pracownika spowodowana chorobą trwa dłużej niż przewidziane z tego tytułu okresy ochronne, gdy usprawiedliwiona nieobecność pracownika z innych przyczyn niż choroba trwa dłużej niż miesiąc.

Zakaz dotyczy tylko wypowiedzenia umowy o pracę przez pracodawcę, tak więc umowę swobodnie może wypowiedzieć pracownik. Można też ją rozwiązać na mocy porozumienia stron zarówno z inicjatywy pracownika, jak i pracodawcy.

Pracownik w wieku przedemerytalnym chroniony jest również przed obniżeniem wynagrodzenia dokonanym jednostronnie przez pracodawcę wypowiedzeniem zmieniającym. Do wypowiedzenia zmieniającego warunki pracy i płacy należy stosować przepisy dotyczące wypowiedzenia – wynika to z art. 42 k.p. 

Pracodawca może wypowiedzieć pracownikowi w okresie ochronnym warunki pracy lub płacy, jeżeli wypowiedzenie stało się konieczne ze względu na:

  • wprowadzenie nowych zasad wynagradzania pracowników zatrudnionych u danego pracodawcy;
  • stwierdzoną orzeczeniem lekarskim utratę zdolności do wykonywania dotychczasowej pracy albo niezawinioną przez pracownika utratę uprawnień koniecznych do jej wykonywania.

Skutkiem nieprzyjęcia przez pracownika nowych warunków pracy lub płacy zaproponowanych przez pracodawcę w wypowiedzeniu zmieniającym jest rozwiązanie się umowy o pracę z upływem okresu wypowiedzenia.

Zakaz wypowiadania umowy o pracę należy odróżnić od rozwiązania umowy o pracę. Umowa o pracę może rozwiązać się w okresie ochronnym, np. gdy jest to umowa terminowa lub wypowiedzenie zostało złożone przed wejściem pracownika w ochronę przedemerytalną.

 

Przykład 1

Pracownik został zatrudniony na podstawie umowy na czas określony na 2 lata, do 31 grudnia 2017 r. Ochrona przedemerytalna obejmuje pracownika od 19 lutego 2017 r. Umowa rozwiąże się 31 grudnia 2017 r.

 

Przykład 2

Pracownik otrzymał wypowiedzenie 26 stycznia 2017 r. i ma prawo do trzymiesięcznego wypowiedzenia, które upłynie 30 kwietnia 2017 r. Pracownik „wejdzie” w okres ochronny 17 kwietnia 2017 r. Umowa rozwiąże się 30 kwietnia 2017 r.

 

WAŻNE

Pod pojęciem wieku eme...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy