Dołącz do czytelników
Brak wyników

Konflikty na hali

1 lipca 2019

NR 51 (Czerwiec 2019)

(Po)radź sobie z wypaleniem zawodowym!

0 127

Wypalenie zawodowe to reakcja organizmu na długotrwały stres, przejawiająca się wyczerpaniem fizycznym, psychicznym i emocjonalnym. Na syndrom wypalenia zawodowego cierpi ok. 4,2% populacji 
(5,2% kobiet i 3,3% mężczyzn), najczęściej w przedziale wieku od 40 do 59 lat.

Wyższe prawdopodobieństwo „wypalania” przypisuje się kobietom, ze względu na ich większą wrażliwość, labilność emocjonalną oraz wyższy poziom empatii – są one bowiem bardziej skłonne do utożsamiania się z problemami innych osób. Zatem to kobiety są bardziej narażone na emocjonalne wyczerpanie, natomiast mężczyźni – na depersonalizację.
U źródeł
Wypalenie zawodowe powstaje, kiedy pracownik w dłuższym okresie pozostaje pod wpływem silnego stresu. Oddziałuje on na jego stan psychofizyczny, efektywność oraz relacje nie tylko zawodowe, ale także te z obszarów życia prywatnego. Syndrom wypalenia uznaje się za główną pochodną nadmiernego obciążenia pracą, obniżeniem lub brakiem kontroli oraz podejmowania decyzji związanych z wypełnianiem ról zawodowych, niedostatecznym wynagrodzeniem, poczuciem niesprawiedliwości czy doświadczanych przez osobę konfliktów wartości (Maslach, 1998). 
 

Tab. 1. Objawy wypalenia zawodowego

Typ objawu Reakcja
Fizyczne  uczucie zmęczenia, brak apetytu, bezsenność, bóle głowy, żołądka, podwyższone ciśnienie, osłabienie, nadużywanie alkoholu, leków
Emocjonalne  przygnębienie, znużenie, zmienność nastrojów, negatywne myśli, bezradność, uczucie osamotnienia, pustki, braku celów, lęki, agresja, impulsywność
Społeczne izolacja od innych ludzi, zaniedbywanie rodziny, nadmierne oglądanie telewizji jako próba ucieczki od problemów
Zawodowe brak zaangażowania, niechęć do chodzenia do pracy, niezadowolenie 
z wykonywanych zadań, poczucie marnowania czasu

Za: B. Pospiszyl, Syndrom wypalenia zawodowego – identyfikacja, podział, skutki oraz sposoby zapobiegania, „Systemy Wspomagania w Inżynierii Produkcji” 2016, nr 1(13), s. 281.

 

Przykładowymi źródłami wypalenia zawodowego mogą być idealistyczne, niemające odzwierciedlenia w rzeczywistości wizje związane z wykonywaniem obowiązków zawodowych, pojęciem służby czy powinności. Głęboko rozczarowujące może być zderzenie się środowiska pracy z ideałami osobistymi, poczuciem sprawiedliwości, moralności, uczciwości. Niemałe znaczenie stresogenne ma także charakter pracy, nieracjonalne przekonanie o roli zawodowej – poczucie misji, bezwarunkowe zaangażowanie się w pracę, ale i zbyt wygórowane oczekiwania w stosunku do własnych umiejętności i możliwości. Wpływ na pojawienie się wypalenia ma także stosunek pracownika do samej pracy, np. marginalizowanie potrzeb niezwiązanych z pracą, odnoszących się do życia prywatnego, nadmierny perfekcjonizm w realizacji zadań, przymus bycia pracownikiem bezbłędnym, zewnętrzne umiejscowienie kontroli, a nawet niezrozumienie roli, jaką się wypełnia, oraz ich konflikt oraz brak wsparcia. Trudno bowiem pogodzić chociażby rolę samotnej matki z rolą zaangażowanej pracownicy pozostającej po godzinach w pracy i o dużej dyspozycyjności. Pracownik, który jest emocjonalnie zaangażowany w wykonanie swojej pracy, stawia sobie wysokie wymagania i ambitne cele, charakteryzuje się perfekcjonizmem. Zależy mu na opinii innych i stanowi ona dla niego swego rodzaju gratyfikację. Jest on też zdecydowanie bardziej narażony na wypalenie zawodowe niż osoba, dla której praca stanowi jedynie źródło utrzymania, a zaangażowanie emocjonalne tej osoby skierowane jest na inne sfery życia. 

Bardzo ważna jest jakość relacji wiążącej pracownika ze środowiskiem pracy – chodzi tu o dopasowanie pracownika do danego stanowiska i kultury organizacyjnej. Im lepsze dopasowanie, tym niższy poziom stresu odczuwa on w związku z realizacją zadań i w mniejszym stopniu narażony jest na wypalenie. Jednostka niedopasowana do pracy ma najczęściej zbyt niskie kompetencje do wymagań, jakie stawia mu pracodawca. Może być jednak i tak, że zasoby dostępne w środowisku pracy nie są wystarczające, by spełnić oczekiwania i potrzeby takiego pracownika. 


Negatywne skutki wypalenia zawodowego


Wypalenie zawodowe niesie wiele poważnych konsekwencji nie tylko dla pracowników, ale również dla zakładu pracy. Niejasno określone role, brak wsparcia czy po prostu zrozumienia dla trudnej sytuacji ze strony przełożonych oraz współpracowników, pojawiające się konflikty i ich nierozwiązywanie prowadzić mogą do pogłębienia się problemu spadku motywacji i samooceny pracownika, zwiększają poziom odczuwanego stresu oraz skutkują pojawieniem się stanów depresyjnych i różnych dolegliwości fizycznych. Konsekwencją wypalenia pracownika jest dla organizacji jego absencja, spadek koncentracji i tempa wykonywanej pracy. Pracownik wypalony częściej niż inni popełnia błędy i ulega wypadkom. Jego działania i spadek jakości pracy mogą być zatem dla pracodawcy dość kosztowne. 


W jaki sposób rozpoznać wypalenie zawodowe?


Wiedza o tym, jakie mogą wystąpić czynniki ryzyka pojawienia się silnego lub długotrwałego stresu, niewątpliwie pozwala dostrzec pierwsze objawy wypalenia lub nawet zapobiec jego powstaniu. Istotne jest bowiem, aby relatywnie wcześnie móc właściwie zidentyfikować zachowania czy nastroje niebędące efektem zwykłego zmęczenia. Niedopasowanie, konflikty w pracy, w tym także te dotyczące wartości, są szczególnie ważnymi czynnikami. O jakie zachowania chodzi?

Osoby dotknięte syndromem burn out charakteryzują się przede wszystkim niezadowoleniem ze swojej pracy. Czują się nadmiernie obciążone zadaniami, Obowiązki przestają mieć dla nich znaczenie. Często po prostu nie są w stanie im podołać ze względu na brak odpowiednich zasobów czy ograniczenie autonomii. Wszystko, co robią, powoli i systematycznie traci dla nich jakiekolwiek znaczenie i wartość.
 

 Schemat 1. Fazowy rozwój symptomów wypalenia zawodowego

 

Najbardziej na wypalenie narażone są osoby z takich grup zawodowych, jak lekarze, pielęgniarki, nauczyciele, urzędnicy czy osoby z sektora obsługi klienta – sprzedawcy i pracownicy call center. Według Maslach (1998) w wymienionych wyżej zawodach pracownicy muszą stawić czoła wysokim wymaganiom ze strony pracodawców oraz klientów. Osoby wykonujące takie prace powinny charakteryzować się znakomitymi umiejętnościami personalnymi i społecznymi, muszą wykazywać takt, być dyskretne, cierpliwe, empatyczne, a ponadto mieć zdolność efektywnego rozwiązywania problemów, umiejętność komunikowania się i prowadzenia negocjacji. Konieczność sprostania tym wymaganiom jest głównym powodem obciążeń emocjonalnych, które są kluczowym czynnikiem wypalenia (Maslach, 1998). W tym ujęciu także kadra menedżerska jest narażona na znaczne obciążenia emocjonalne i wypalenie zawodowe.

W przypadku firm produkcyjnych czynnikiem wpływającym na pojawienie się wypalenia zawodowego jest monotonia pracy, często ograniczone kontakty społeczne i narzucone tempo realizacji zadań. Nie bez znaczenia są także organizacja czasu pracy, zmianowość bądź elastyczne godziny pracy, które najczęściej nie gwarantują właściwej regeneracji organizmu pracownika. Brak dbałości o higienę pracy jest tu zatem kluczowy.


Symptomy wypalenia


Aby móc szybko i adekwatnie zareagować w sytuacji zagrożenia wypaleniem, należy pamiętać, że proces wypalenia zawodowego charakteryzuje się fazowym rozwojem symptomów (schemat 1).

Do najczęściej występujących symptomów wypalenia zawodowego zaliczamy objawy fizyczne, emocjonalne, społeczne i związane bezpośrednio z pracą. Objawy fizyczne, takie jak bezsenność, bóle głowy czy żołądka, podwyższone ciśnienie, mają charakter psychosomatyczny i często prowadzą do wielu chorób. Obniżony nastrój, lęki, uczucie osamotnienia mogą stać się początkiem groźnych stanów nerwicowych i depresyjnych. Natomiast objawy społeczne, najczęściej związane z izolowaniem się od innych, zaniedbywaniem bliskich, stają się źródłem konfliktów, będących dodatkowym i bardzo silnym czynnikiem stresogennym. 
Objawy i symptomy wypalenia często kojarzone są najczęściej z emocjami oraz natychmiastowymi i odroczonymi skutkami stresu, jak również depresji. Zatem objawy wypalenia zawodowego są niejednoznaczne i często bagatelizowane, a przez to bardzo niebezpieczne. Do objawów towarzyszących wypaleniu zawodowemu J. Fengler zalicza m.in. także myśli ucieczkowe, wzmagające izolację, a nawet myśli samobójcze.

Objawy wypalenia wg J. Fenglera:

  • awersja, która towarzyszy wychodzeniu do pracy, 
  • niechęć do pracy, wycieńczenie, 
  • poczucie wyobcowania, 
  • postrzeganie życia jako męczącego i przygnębiającego, 
  • wzrastająca ilość negatywnych emocji z w kontaktach międzyludzkich, zwłaszcza w stosunku do klientów, 
  • poirytowanie, negacja, drażliwość, złość, 
  • zwiększona zapadalność na różnego rodzaju choroby bez identyfikowania rzeczywistych przyczyn, 
  • myśli ucieczkowe,
  • myśli samobójcze.

Pracownik wypalony zawodowo wykazuje – jak już wspomniano – zmniejszoną efektywność zadaniową, co przejawia się oczywiście w konkretnych zachowaniach i postawach. Cechują go brak wiary w siebie i swoje możliwości. Współpracowników oraz klientów traktuje przedmiotowo, ponieważ obojętnieje na ich potrzeby. Uzyskuje przez to coraz niższe oceny za jakość wykonywanej pracy – jego zaangażowanie spada. Daje się również zaobserwować u niego zwiększoną zapadalność na różne choroby, co skutkuje oczywiście częstszą absencją w pracy. 
 

Ostateczną konsekwencją wypalenia zawodowego jest utrata pracy. Bardzo często zresztą pracownik sam podejmuje decyzję o złożeniu wypowiedzenia, co jego zdaniem jest jedynym rozwiązaniem problemu, bądź po prostu zostaje zwolniony przez pracodawcę z powodu braku efektywności lub zbyt częstych nieobecności w pracy. 


Depresja


Niestety wypalenie po kolei wyniszcza wszystkie sfery życia osoby dotkniętej tym problemem. Rzutuje nie tylko na jej życie zawodowe, ale też na życie prywatne, z którego satysfakcja drastycznie spada – po prostu przestaje ono cieszyć. Wiele osób niezdających sobie sprawy z problemu wypalenia u współmałżonka zostawia go z powodu pogarszających się relacji, pojawiających się problemów z alkoholem, zobojętnienia itd. To zresztą jeszcze bardziej pogrąża taką osobę w poczucie braku własnej wartości. Niestety, osoby wypalone są często w stanie depresji i bywa, że podejmują skuteczną i zakończoną powodzeniem próbę samobójczą.


Zapobieganie wypaleniu zawodowemu


Wypalenie zawodowe postrzegane jako problem istotny dla środowiska pracy wymaga działań prewencyjnych, które będą skoncentrowane na zmianach w organizacji i jej strukturze. Natomiast wypalenie postrzegane jako problem osobisty może być przezwyciężone głównie dzięki kompleksowej i specjalistycznej pomocy psychologicznej. Choć syndrom wypalenia nie jest uwarunkowany słabością charakteru czy brakiem ambicji pracownika, z czasem problem, postrzegany początkowo jako zawodowy, może przekształcić się w przypadłość kliniczną. Taką drogę rozwoju wypalenia sugerował m.in. Maslach. Zatem w końcowej fazie rozwoju symptomów wypalenia pomoc psychologa bądź psychiatry może się okazać niezbędna.

Każdy przypadek wypalenia zawodowego powinno się jednak analizować indywidualnie i koniecznie uwzględniając specyfikę wykonywanej pracy. Tylko wtedy można prawidłowo określić, jak zapobiec wypaleniu zawodowemu w danym przypadku i w odniesieniu do konkretnego pracownika lub jak pomóc takiemu pracownikowi wyjść z wypalenia. Uczynić to powinien psycholog-terapeuta. Istnieją jednak uniwersalne zasady, które mogą pomóc w minimalizowaniu ryzyka wystąpienia syndromu wypalenia zawodowego i które może stosować każdy z nas, niezależnie od tego, jaki zawód wykonuje i w jakim pracuje środowisku. 

Pamiętaj, żeby: 

  • wyznaczać sobie cząstkowe cele, które jesteś w stanie zrealizować,
  • regenerować się i odpoczywać, aby nie przeciążać swojego organizmu fizycznie,
  • regularnie jeść pełnowartościowe posiłki,
  • znaleźć czas na psychiczną regenerację i wyciszenie,
  • nie łączyć spraw zawodowych z prywatnym życiem,
  • nie brać zbyt osobiście sytuacji wydarzających się w pracy,
  • myśleć pozytywnie i dostrzegać pozytywy w każdej sytuacji.

Patrząc na problem z perspektywy pracodawców, wypalenie głównie odnosi się do pogorszenia efektywności pracownika. Koncentracja na wyniku niekiedy jednak przysłania aspekt troski o jego zdrowie psychiczne i fizyczne. A przecież na skutek wypalenia zawodowego można stracić wartościowego, kompetentnego pracownika, dobrze już znającego specyfikę branży i zasady działania firmy. Zatem pracodawca i kadra zarządzająca powinni nie tylko koncentrować się na realizacji planów ekonomicznych, ale też zwracać szczególną uwagę na dobry klimat w pracy oraz zdrowie – w tym także zdrowie psychiczne – i bezpieczeństwo swoich pracowników.

Jeżeli jesteś pracodawcą lub menedżerem:
powierzaj pracownikom zadania adekwatne do zajmowanych przez nich stanowisk organizacyjnych,

  • pamiętaj, żeby delegowane zadania były zgodne z kompetencjami zawodowymi podwładnych, 
  • oceniaj pracę obiektywnie, 
  • przekazując informację zwrotną, nie niszcz pracownika, ale buduj w nim zaangażowanie,
  • twórz możliwość rozwoju, uczenia się i podnoszenia kwalifikacji,
  • sprawiedliwie wynagradzaj pracowników, 
  • jeżeli skrytykujesz swojego pracownika, uczyń to konstruktywnie,
  • dbaj o dobry klimat w pracy i pozytywne relacje wśród pracowników,
  • stosuj treningi radzenia sobie ze stresem, 
  • rozwiązuj konflikty zamiast je generować. 

 

„Kiedy muszę skontaktować się ze specjalistą?”


Gdy objawy wypalenia zawodowego zaczynają rzutować na Twoje zdrowie i odczuwasz ich negatywne konsekwencje, udaj się do lekarza pierwszego kontaktu – być może kilkudniowe zwolnienie lekarskie pozwoli na powrót do równowagi na linii praca – dom. Jeżeli jednak objawy nadal się utrzymują, problem jest głębszy i nie powinien być zignorowany – zbyt długie zwlekanie może tylko pogorszyć Twój stan. Udaj się do psychologa, coacha, który pomoże Ci w uświadomieniu sobie Twoich zasobów osobistych, pokaże, jak je rozwijać, pomoże się wzmocnić i wyjść ze stanu wypalenia. To bardzo ważne, aby ktoś pomógł Ci zyskać kompetencje, które pozwolą na nowo cieszyć się życiem prywatnym i pracą. 


  WAŻNE
Nie wolno ignorować znaków wypalenia zawodowego. Osoba dotknięta syndromem wypalenia, jeżeli sama nie jest w stanie sobie z tym poradzi...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 numerów czasopisma "Menedżer Produkcji"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Dodatkowe dokumenty do pobrania i samodzielnej edycji
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy