Dołącz do czytelników
Brak wyników

Okiem inspektora

9 marca 2022

NR 67 (Luty 2022)

Podstawowy i dodatkowe urlopy wypoczynkowe pracowników

0 467

Prawo do płatnej przerwy w pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia jest jednym z podstawowych przywilejów zatrudnienia pracowniczego. Urlop wypoczynkowy, bo o nim mowa, gwarantowany w wymiarze podstawowym przez Kodeks pracy – 20 lub 26 dni roboczych, może wynosić więcej na podstawie przepisów szczególnych.

[1] Podstawowy urlop wypoczynkowy
Zagadnienia ogólne

Prawo do płatnego urlopu wypoczynkowego jest jednym z podstawowych uprawnień pracowniczych. Zagadnienia związane z podstawowym urlopem wypoczynkowym uregulowane są w Kodeksie pracy.
Urlop jest to czas wolny od świadczenia pracy przez pracownika, przewidziany przepisami prawa. Celem urlopu wypoczynkowego jest regeneracja sił fizycznych i psychicznych pracownika.
 Prawo do urlopu jest prawem osobistym, niezbywalnym i nie podlega dziedziczeniu. Oznacza to, że pracownik nie może zrzec się prawa do urlopu, przenieść go na innego pracownika. Wszelkie umowy czy też zobowiązania pracownika w zakresie niewykorzystywania czy zrzeczenia się urlopu są nieważne i nie pozbawiają pracownika prawa do urlopu.
W momencie śmierci pracownika prawo do urlopu przekształca się w roszczenie majątkowe ze stosunku pracy.
Prawo do urlopu jest uprawnieniem pracowniczym i przysługuje osobom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę, mianowania, powołania, wyboru lub spółdzielczej umowy o pracę. Osoby wykonujące pracę nakładczą mają prawo do urlopu na podstawie przepisów szczególnych.
Prawo do urlopu nie zależy od rodzaju umowy o pracę i wymiaru czasu pracy. Powstaje z samego faktu pozostawania przez pracownika w zatrudnieniu.
Nie mają prawa do urlopu osoby świadczące pracę na podstawie umów cywilnoprawnych (zlecenia, o dzieło, agencyjnej). Postanowienia zawarte w takich umowach mogą przewidywać, że osobom świadczącym pracę na ich podstawie będzie się należał czas wolny bez prawa do wynagrodzenia lub z prawem do wynagrodzenia, ale nie będzie to urlop wypoczynkowy.

POLECAMY

Prawo do urlopu

Na podstawie przepisów prawa pracownik ma prawo do urlopu:

  • corocznego – po nabyciu prawa do pierwszego urlopu, pracownikowi w każdym kolejnym roku kalendarzowym przysługuje prawo do urlopu wypoczynkowego (pod warunkiem zatrudnienia);
  • nieprzerwanego – w zasadzie pracownik powinien wykorzystywać jednorazowo cały urlop. Jedynie na jego wniosek urlop może być podzielony, jedna z jego części powinna być wtedy nie krótsza niż 14 dni kalendarzowych;
  • płatnego – za czas urlopu pracownikowi przysługuje wynagrodzenie takie, jakie otrzymałby, gdyby w tym czasie pracował, i dotyczy to zarówno stałych, jak i zmiennych składników wynagrodzenia;
  • udzielanego w naturze – pracownik powinien fizycznie wykorzystać przysługujące mu dni wolne od pracy, ponieważ celem urlopu jest regeneracja sił fizycznych i psychicznych pracownika. Pracownik nie może się zrzec prawa do urlopu ani przenieść go na kogoś innego, a wypłata ekwiwalentu za urlop możliwa jest w ściśle określonych przypadkach.
     
Schemat 1. Podział urlopów pracowniczych


Wymiar urlopu

Wymiar urlopu wypoczynkowego wynosi:

  • 20 dni (160 godzin), gdy staż pracy pracownika wynosi mniej niż 10 lat,
  • 26 dni (208 godzin), gdy staż pracy pracownika wynosi co najmniej 10 lat.

WAŻNE 
Do stażu, od którego zależy wymiar urlopu wypoczynkowego, nie wlicza się:

  • pracy na podstawie umów cywilnoprawnych (zlecenie, o dzieło),
  • okresu prowadzenia działalności gospodarczej,
  • okresu urlopu bezpłatnego udzielonego na wniosek pracownika.

Urlop wypoczynkowy a zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy

Wymiar urlopu pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy powinno się ustalać proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy tego pracownika. Najpierw należy ustalić, jaki byłby wymiar urlopu, gdyby pracownik był zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy.
Przy wyliczaniu urlopu niepełny dzień urlopu zaokrągla się w górę do pełnego dnia, a wymiar urlopu w danym roku kalendarzowym nie może przekroczyć ogólnych wymiarów urlopu (czyli 20 lub 26 dni).

Urlop wypoczynkowy a zatrudnienie przez część roku

W przypadku rozwiązania umowy o pracę pracownikowi należy się urlop obliczany proporcjonalnie do czasu przepracowanego w danym roku. W roku kalendarzowym, w którym ustaje stosunek pracy, pracownikowi przysługuje urlop:

  • u dotychczasowego pracodawcy – w wymiarze proporcjonalnym do okresu przepracowanego u tego pracodawcy w roku rozwiązania umowy o pracę, chyba że przed rozwiązaniem umowy pracownik wykorzystał urlop w przysługującym mu lub wyższym wymiarze,
  • u kolejnego pracodawcy – w wymiarze:
  • proporcjonalnym do okresu pozostałego do końca danego roku kalendarzowego – w razie zatrudnienia na czas nie krótszy niż do końca danego roku kalendarzowego;
  • proporcjonalnym do okresu zatrudnienia w danym roku kalendarzowym – w razie zatrudnienia na czas krótszy niż do końca danego roku kalendarzowego.

Pracownik, który przed ustaniem stosunku pracy w ciągu roku kalendarzowego wykorzystał urlop w wymiarze wyższym niż przysługujący, u kolejnego pracodawcy ma prawo do urlopu w odpowiednio niższym wymiarze.
Łączny wymiar urlopu w roku kalendarzowym nie może być jednak niższy niż wynikający z okresu przepracowanego w tym roku u wszystkich pracodawców.
Zasady dotyczące udzielania urlopu wypoczynkowego w wymiarze proporcjonalnym stosuje się odpowiednio do pracownika podejmującego pracę u kolejnego pracodawcy w ciągu innego roku kalendarzowego niż rok, w którym ustał jego stosunek pracy z poprzednim pracodawcą.
Zasadę tę stosujemy również w przypadku pracowników, którzy rozwiązują stosunek pracy w związku z przejściem na emeryturę czy też rentę.

WAŻNE 
Urlopów zaległych należy udzielać w takiej wysokości, w jakiej pracownik nabył do nich prawo.
 

Tabela 1. Nabycie prawa do urlopu wypoczynkowego
Nabycie prawa do urlopu wypoczynkowego
w pierwszym roku pracy kolejne urlopy wypoczynkowe
  • z upływem każdego miesiąca pracy w wymiarze 1/12 przysługującego wymiaru (np. 1/12 z 20 dni)
  • taki sposób liczenia urlopu obowiązuje tylko w tym roku kalendarzowym, w którym pracownik podjął pierwszą pracę, ale nie przez pierwszy rok pracy, czyli do 31 grudnia roku, w którym rozpoczęto pracę
  • miesiąc pracy nie musi dotyczyć tego samego pracodawcy; w celu ustalenia uprawnień urlopowych sumujemy okresy zatrudnienia u różnych pracodawców, a za miesiąc przyjmujemy 30 dni
Z dniem 1 stycznia kolejnego roku kalendarzowego 
w pełnym przysługującym wymiarze 
(20 lub 26 dni)

 

Zmiana wymiaru czasu pracy a urlop wypoczynkowy

W przypadku, gdy w ciągu roku kalendarzowego następuje zmiana wymiaru czasu pracy (zmniejszenie lub zwiększenie etatu), należy również odpowiednio skorygować wysokość przysługującego pracownikowi urlopu. Rozliczenia urlopu dokonujemy zgodnie z zasadą proporcjonalności: wymiar urlopu ustalamy za każdy okres pracy oddzielnie.

Okresy nieświadczenia pracy a urlop wypoczynkowy

Urlop w wymiarze proporcjonalnym nabywa pracownik, który powraca do pracy u dotychczasowego pracodawcy w ciągu roku kalendarzowego po trwającym co najmniej jeden miesiąc okresie:

  • urlopu bezpłatnego,
  • urlopu wychowawczego,
  • odbywania zasadniczej służby wojskowej lub jej form zastępczych, okresowej służby wojskowej, przeszkolenia wojskowego albo ćwiczeń wojskowych,
  • tymczasowego aresztowania,
  • odbywania kary pozbawienia wolności,
  • nieusprawiedliwionej nieobecności w pracy.
     
Schemat 2. Przykładowe okresy wliczane do stażu urlopowego


[2] Urlopy dodatkowe

Są grupy zawodowe, którym przysługuje większy wymiar roczny urlopu wypoczynkowego niż 20 lub 26 dni. Prawo do większej liczby dni urlopu może zostać przyznane albo poprzez zwiększenie wymiaru urlopu podstawowego, albo poprzez przyznanie urlopu dodatkowego.
Prawo do zwiększonego wymiaru urlopu przyznane zostało między innymi:

  • nauczycielom na podstawie Karty Nauczyciela (urlop wypoczynkowy w wymiarze odpowiadającym okresowi ferii letnich i zimowych, a w tzw. placówkach nieferyjnych w wymiarze 35 dni roboczych),
  • nauczycielom akademickim na podstawie ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce przysługuje prawo do 36 dni roboczych urlopu wypoczynkowego w roku,
  • pracownikom naukowym oraz pracownikom badawczo-technicznym na podstawie ustawy o Polskiej Akademii Nauk przysługuje prawo do urlopu w wymiarze 36 dni w roku kalendarzowym,
  • pracownikom naukowym oraz pracownikom badawczo-technicznym na podstawie ustawy o Instytutach badawczych przysługuje urlop wypoczynkowy w wymiarze 36 dni w roku.

Prawo do dodatkowego urlopu wypoczynkowego przysługuje:

  • gdy pracuje się w określonym zawodzie – w okresie tego zatrudnienia, np. pracownik socjalny, sędzia;
  • w okresie pełnienia służby, np. w przypadku policjanta, żołnierza zawodowego czy też strażaka.

Wraz z zakończeniem pracy czy też służby uprawnienie takie jest tracone przez daną osobę.
Uprawnienie do dodatkowego urlopu wypoczynkowego powstaje również na podstawie posiadania przez pracownika określonego statusu niezwiązanego z zatrudnieniem. Tak jest w przypadku osób niepełnosprawnych, kombatantów, inwalidów wojennych czy też weteranów. Osoby takie mają prawo do dodatkowego urlopu wypoczynkowego w związku z posiadaniem określonego stopnia niepełnosprawności, statusu weterana, inwalidy wojennego czy też kombatanta.
 

Tabela 2. Przykładowe grupy uprawnione do dodatkowego urlopu wypoczynkowego
Grupy uprawnione Wymiar urlopu dodatkowego Podstawa prawna
Pracownicy niepełnosprawni – posiadający orzeczenie o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności 10 dni roboczych 
w roku kalendarzowym
Ustawa z 27.08.1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej 
oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych – art. 19
Weterani oraz weterani poszkodowani – pozostający w zatrudnieniu 5 dni w roku kalendarzowym Ustawa z 19.08.2011 r. o weteranach działań poza granicami państw – art. 35
Kombatanci oraz inne osoby uprawnione – pozostający w zatrudnieniu 10 dni roboczych w roku kalendarzowym Ustawa z 24.01.1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego – art. 10
Inwalidzi wojenni – pozostający w zatrudnieniu 10 dni roboczych  Ustawa z 29.05.1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych 
oraz ich rodzin – art. 19
Pracownicy socjalni – zatrudnieni w ośrodku pomocy społecznej lub w powiatowym centrum pomocy rodzinie, jeżeli przepracowali nieprzerwanie i faktycznie co najmniej 5 lat raz na 2 lata dodatkowy 
urlop wypoczynkowy w wymiarze 10 dni roboczych
Ustawa z 12.03.2004 r. o pomocy społecznej – art. 121 ust. 3
Policjanci – w zależności od okresu służby, wieku oraz warunków służby w wymiarze do 13 dni roboczych rocznie Ustawa z 6.04.1990 r. o Policji – art. 84
Strażacy – w zależności od osiągnięcia określonego wieku, stażu służby lub pełnienia służby w warunkach szkodliwych dla zdrowia
lub uciążliwych
Strażacy – w zależności od osiągnięcia określonego wieku, stażu służby lub pełnienia służby w warunkach szkodliwych dla zdrowia
lub uciążliwych
Ustawa z 24.08.1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej – art. 71a
Sędziowie 6 dni roboczych po 10 latach pracy
12 dni roboczych po 15 latach pracy
Ustawa z dnia 27.07.2001 r. Prawo 
o ustroju sądów powszechnych – art. 92


Urlop pracowników niepełnosprawnych

Najczęściej mamy do czynienia z urlopem dodatkowym pracownika niepełnosprawnego. Aby pracownik miał prawo do dodatkowego urlopu, musi:

  • posiadać orzeczenie o stopniu niepełnosprawności: znacznym lub umiarkowanym,
  • pozostawać w zatrudnieniu pracowniczym, tj. na podstawie umowy o pracę, mianowania, wyboru, powołania, spółdzielczej umowy o pracę.

Sam fakt bycia niepełnosprawną osobą nie upoważnia do korzystania z dodatkowego urlopu. Niepełnosprawność musi być potwierdzona odpowiednim orzeczeniem wydanym przez upoważniony do tego organ.

WAŻNE 
Orzeczenia wydawane przez ZUS dają ta...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 numerów czasopisma "Menedżer Produkcji"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Dodatkowe dokumenty do pobrania i samodzielnej edycji
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy