Dołącz do czytelników
Brak wyników

Okiem inspektora

27 lutego 2020

NR 55 (Luty 2020)

Organizacja czasu pracy

162

Umiejętne korzystanie z możliwości, jakie dają przepisy o czasie pracy, pozwala na takie zorganizowanie pracy, które będzie zaspokajać potrzeby pracodawcy. Ma on do dyspozycji kilka systemów czasu pracy, dopuszczalność wprowadzenia ruchomego czasu pracy oraz wydłużenia okresów rozliczeniowych.

Nie ma oficjalnej definicji systemu czasu pracy. Biorąc pod uwagę powtarzające się uregulowania, możemy przyjąć, że system czasu pracy to zbiór przepisów określających dopuszczalny wymiar czasu pracy oraz zasady rozłożenia tego wymiaru w poszczególnych miesiącach, tygodniach pracy albo dobach roboczych w okresie rozliczeniowym.
Wyróżniamy następujące systemy czasu pracy: podstawowy, równoważny (z jego odmianami), w ruchu ciągłym, przerywany, zadaniowy, skrócony tydzień czasu pracy oraz pracę weekendową.

POLECAMY

Podstawowy system czasu pracy (art. 129 § 1 k.p.)

Polega na tym, że czas pracy nie może przekraczać ośmiu godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym. Jest to najbardziej popularny i najbardziej znany system czasu pracy. Jednocześnie jest najbardziej ograniczający dla pracodawcy.
Praca od poniedziałku do piątku, od 8:00 do 16:00 (codziennie osiem godzin) to właśnie praca w podstawowym systemie czasu pracy.

Równoważny system czasu pracy

To system organizacji czasu pracy polegający na ograniczeniu zastosowania sztywnej ośmiogodzinnej normy dobowej czasu pracy. Można zastosować zróżnicowane normy dobowe czasu pracy (dłuższe niż osiem godzin lub krótsze), a następnie ich uśrednienie.
Równoważny system czasu pracy może być stosowany w trzech wariantach:
[1]  Podstawowy równoważny system czasu pracy (art. 135 k.p.):

  • możliwość przedłużenia dobowego wymiaru czasu pracy do 12 godzin przy zachowaniu przeciętnie 40-godzinnej normy tygodniowej, w przyjętym okresie rozliczeniowym,
  • przedłużony dobowy wymiar czasu powinien być równoważony krótszym dobowym wymiarem czasu pracy w inne dni bądź dniami wolnymi od pracy.

[2] Równoważny system czasy pracy pracowników zatrudnionych przy dozorze urządzeń lub w częściowym pozostawaniu w pogotowiu do pracy (art. 136 k.p.):

  • możliwość przedłużenia dobowego wymiaru czasu pracy do 16 godzin przy zachowaniu przeciętnie 40-godzinnej normy tygodniowej w przyjętym okresie rozliczeniowym,
  • bezpośrednio po każdym okresie wykonywania pracy w przedłużonym dobowym wymiarze czasu pracy pracownikowi przysługuje odpoczynek przez czas odpowiadający co najmniej liczbie przepracowanych godzin – niezależnie od odpoczynku tygodniowego.

Dozór urządzeń to praca polegająca przede wszystkim na doglądaniu urządzeń i maszyn, kontrolowaniu ich stanu, dokonywaniu bieżących, drobnych napraw. Natomiast częściowe pozostawanie w pogotowiu nie jest świadczeniem pracy. Pozostawanie w pogotowiu do pracy oznacza zachowywanie pełnej gotowości do pracy, zarówno fizycznej, jak i psychicznej, a nie jej faktyczne wykonywanie. Pomimo tego okres oczekiwania wliczany jest w czas pracy.

[3] Równoważny system czasu pracy pracowników zatrudnionych przy pilnowaniu mienia lub ochronie osób, pracowników zakładowych straży pożarnych i zakładowych służb ratowniczych (art. 137 k.p.):

  • możliwość przedłużenia dobowego wymiaru czasu pracy do 24 godzin,
  • pracownikom bezpośrednio po każdym okresie wykonania pracy w przedłużonym dobowym wymiarze czasu pracy przysługuje odpoczynek przez czas odpowiadający co najmniej liczbie przepracowanych godzin, niezależnie od nieprzerwanego odpoczynku 11-godzinnego.

System czasu pracy w ruchu ciągłym (art. 138 k.p.)

W przypadku prac, które ze względu na technologię produkcji nie mogą być wstrzymane, oraz gdy praca nie może być wstrzymana ze względu na konieczność ciągłego zaspokajania potrzeb ludności, możliwe jest przedłużenie czasu pracy do 43 godzin przeciętnie na tydzień.
W niektórych tygodniach (tylko raz w tygodniu i nie w każdym tygodniu) dobowy wymiar czasu pracy może być przedłużony do 12 godzin. Praca ponad osiem godzin dziennie wiąże się jednak z koniecznością wypłacenia 100% dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych.
O tym, czy praca ma charakter pracy w ruchu ciągłym, nie decyduje ani zakres wykorzystania mocy produkcyjnych zakładu pracy, ani możliwości produkcyjnych pracownika, ale okoliczność, czy wykonywanie pracy przez 24 godzinyna dobę i przez siedem dni w tygodniu jest konieczne z punktu widzenia zabezpieczenia prawidłowego procesu produkcyjnego oraz prawidłowej działalności urządzeń produkcyjnych.
Praca, która nie może być wstrzymana ze względu na konieczność ciągłego zaspokajania potrzeb ludności i powinna być wykonywana przez 24 godziny na dobę oraz przez siedem dni w tygodniu, dotyczy potrzeb, które mają szczególne znaczenie. Zalicza się do nich potrzeby w zakresie ochrony życia i zdrowia, dostaw energii i wody czy transportu (szpitale, elektrociepłownie, koleje).

Przerywany system czasu pracy (art. 139 k.p.)

System przerywanego czasu pracy polega na tym, że rozkład czasu pracy przewiduje nie więcej niż jedną przerwę w pracy w ciągu doby, trwającą nie dłużej niż pięć godzin. Przerwa nie jest wliczana do czasu pracy, ale przysługuje za nią wynagrodzenie.
Przerywanego systemu nie można łączyć z systemami: równoważnym, w ruchu ciągłym, skróconego tygodnia pracy oraz weekendowym.
System ten sprawdzi się w przypadku, gdy u pracodawcy występuje różne natężenie pracy, uzależnione np. od pory dnia (np. poranny i popołudniowy szczyt w transporcie).

Przykład
Pracownik zatrudniony w magazynie pracuje zgodnie z przyjętym rozkładem: od 6:00 do 10:00, następnie ma cztery godziny przerwy i ponownie podejmuje pracę od 14:00 do 18:00. Uwarunkowane jest to przyjmowaniem dostaw.

System czasu pracy zadaniowy (art. 140 k.p.)

Jest to bardzo elastyczna forma zatrudnienia. Przy prawidłowym stosowaniu zadaniowego systemu czasu pracy pracodawca zwolniony jest z części „papierkowych obowiązków”: tworzenia rozkładów czasu pracy i prowadzenia pełnej ewidencji czasu pracy. Pracownik natomiast ma dużą swobodę w sposobie realizacji swoich obowiązków (zadań): sam ustala swój rozkład czasu pracy.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 14 lutego 2017 r. (sygn. akt: I AUa 1262/16): „Zadaniowy czas pracy może być stosowany wobec pracowników tylko w wąskim zakresie, tj. wówczas, gdy rodzaj pracy, jej organizacja albo miejsce wykonywania uniemożliwiają lub znacznie utrudniają kontrolę pracodawcy nad pracownikiem w czasie wykonywania pracy. Zadania pracownika powinny być natomiast tak ustalone, aby pracownik, przy dołożeniu należytej staranności i sumienności (art. 100 § 1 k.p.), mógł je wykonać w ciągu 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin tygodniowo w przeciętnie 5-dniowym tygodniu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym (art. 129 k.p.)”.

Wprowadzając zadaniowy system czasu pracy, należy również (w układzie zbiorowym pracy, regulaminie pracy lub w obwieszczeniu) opisać sposób, w jaki będą określane poszczególne zadania dla pracowników.

Skrócony tydzień pracy (art. 143 k.p.)

Jest odmianą równoważnego systemu czasu pracy. Wprowadza się go na pisemny wniosek pracownika, poprzez zapisy w umowie o pracę.
Polega na wykonywaniu pracy przez mniej niż pięć dni w ciągu każdego tygodnia pracy w zamian za zwiększenie wymiaru dobowego czasu pracy, nie więcej jednak niż do 12 godzin. Tydzień pracy należy rozumieć jako kolejne siedem dni pracy, liczone od pierwszego dnia okresu rozliczeniowego.
W tym systemie pracownik może być zatrudniony w pełnym lub niepełnym wymiarze czasu pracy.
Uwzględnienie wniosku pracownika skutkuje obowiązkiem zorganizowania czasu pracy pracownika w taki sposób, aby nie nastąpiło zmniejszenie wymiaru pracy. Pracownik może świadczyć pracę w kolejne dni, np. od wtorku do czwartku, albo pracować w różne dni tygodnia, przedzielone dniami wolnymi.

System czasu pracy weekendowej (art. 144 k.p.)

W tym systemie zatrudniamy pracownika tylko w określone dni tygodnia: piątki, soboty, niedziele i święta. Może być on stosowany wobec konkretnego pracownika, na pisemny wniosek tego pracownika, i wprowadzany jest w umowie o pracę. Dopuszczalne jest przedłużenie dobowego wymiaru czasu pracy, nie więcej jednak niż do 12 godzin. Jest to odmiana równoważnego systemu czasu pracy. To bardzo atrakcyjna forma zatrudnienia dla pracodawcy w sytuacji, gdy firma ma zwiększone zapotrzebowanie na pracę w weekendy.
W związku z tak ściśle określonymi dniami pracy w systemie weekendowym pracodawca nie ma możliwości wyznaczenia pracownikowi pracy w inne dni tygodnia, np. we wtorek.
Zatrudniając pracownika w systemie weekendowym, pracodawca nie ma obowiązku wyznaczania mu pracy we wszystkie dozwolone dni. Pracownik może być zatrudniony tylko w soboty i niedziele lub piątki i soboty. Praca w godzinach nadliczbowych może nastąpić jedynie w tych dniach.
Traktowanie przez ustawodawcę pracy w niedziele i święta jak w dni powszednie wiąże się z określonymi korzyściami dla pracodawcy:

  • nie ma znaczenia charakter prowadzonej przez pracodawcę działalności,
  • nie ma znaczenia rodzaj wykonywanej pracy,
  • nie ma obowiązku udzielania co najmniej co czwartej niedzieli wolnej,
  • nie ma obowiązku udzielania dodatkowego dnia wolnego za pracę w święto przypadające w sobotę (jeżeli sobota jest dniem wolnym z tytułu pięciodniowego tygodnia pracy u danego pracodawcy).

Cechą charakterystyczną pracy w tym systemie jest to, że na ogół nie obejmie on całego etatu. Dlatego też najkorzystniej jest zatrudniać pracowników weekendowych w niepełnym wymiarze czasu pracy. Najbardziej ekonomicznym wymiarem czasu pracy będzie ¾ etatu.

Przykład
Zakład produkujący wyroby z drewna stosuje następujące systemy czasu pracy:

  • podstawowy dla pracowników administracji,
  • równoważny dla pracowników produkcji i zaplecza magazynowego,
  • zadaniowy dla przedstawicieli handlowych.

Zasady wprowadzania poszczególnych systemów czasu pracy

Systemy i rozkłady czasu pracy oraz przyjęte okresy rozliczeniowe ustala się w układzie zbiorowym pracy lub w regulaminie pracy albo w obwieszczeniu, jeżeli pracodawca nie jest objęty układem zbiorowym pracy lub nie jest obowiązany do ustalenia regulaminu pracy (art. 150 k.p.). Zasada ta nie dotyczy:

  • przerywanego czasu pracy – przerywany czas pracy może być wprowadzony w układzie zbiorowym pracy poprzez porozumienie zawierane z zakładową organizacją związkową, a jeżeli u danego pracodawcy nie działa zakładowa organizacja związkowa – w porozumieniu z przedstawicielami pracowników. Jeśli u pracodawcy działa więcej niż jedna organizacja związkowa i nie jest możliwe uzgodnienie treści porozumienia ze wszystkimi organizacjami, pracodawca może uzgodnić treść porozumienia tylko z organizacjami reprezentatywnymi. Wyjątek: u pracodawcy będącego osobą fizyczną, prowadzącego działalność w zakresie rolnictwa i hodowli, u którego nie działa zakładowa organizacja związkowa, system przerywanego czasu pracy może być stosowany na podstawie umowy o pracę (pracownikowi przysługuje wtedy wynagrodzenie za czas przerwy jedynie, gdy wynika to z umowy o pracę);
  • czasu pracy w skróconym tygodniu pracy oraz systemu weekendowego. Systemy te mogą być wprowadzone wyłącznie na wniosek pracownika i tylko na podstawie umowy o pracę.

Praca zmianowa (art. 128 § 2 pkt 1 k.p.)

Przez pracę zmianową należy rozumieć wykonywanie pracy według ustalonego rozkładu czasu pracy przewidującego zmianę pory wykonywania pracy przez poszczególnych pracowników po upływie określonej liczby godzin, dni lub tygodni. Dodatkowo pracownicy zmieniają się (zastępują) na tych samych stanowiskach pracy.

Pismo z dnia 13 sierpnia 2009 r. GIP (KPGIP 2009/08/13-1): 
„Cechą charakterystyczną pracy zmianowej jest zmiana pracowników na tych samych stanowiskach. Nie jest zatem pracą zmianową np. praca, w której pracownik pracuje cztery dni od godz. 7, a jeden dzień od 10, jeżeli nie zmienia innego pracownika na tym stanowisku. Można to uznać jedynie jako indywidualny rozkład czasu pracy tego pracownika”.

Na podstawie art. 146 k.p. praca zmianowa jest dopuszczalna bez względu na stosowany u pracodawcy system czasu pracy, zarówno w podstawowym systemie pracy, jak i w równoważnym, skróconym, weekendowym, w ruchu ciągłym. Trudność występuje w zadaniowym czasie pracy, ponieważ w tym systemie to pracownik ustala rzeczywisty czas pracy; nie jest ustalany przez pracodawcę rozkład czasu pracy. Praca zmianowa odnosi się do czasu pracy, a nie do zakresu pracy/zadań do wykonania przez pracownika. Teoretycznie jednak możliwe jest stosowanie pracy zmianowej w zadaniowym systemie czasu pracy.
Odmiany pracy zmianowej:

  • ciągła – zakład pracy pracuje przez 24 godziny, od poniedziałku do niedzieli (uwaga – praca w porze nocnej),
  • półciągła – zakład pracy pracuje przez 24 godziny, od poniedziałku do piątku, z przerwą weekendową (uwaga – praca w porze nocnej),
  • nieciągła – praca wykonywana jest z przerwą nocną i weekendową.

Niezaprzeczalną korzyścią dla prac...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 numerów czasopisma "Menedżer Produkcji"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Dodatkowe dokumenty do pobrania i samodzielnej edycji
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy