Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki kierownika produkcji

16 maja 2018

NR 41 (Październik 2017)

Nie dla stresu

Sam w sobie stres nie jest zły, staje się problemem wówczas, kiedy jest go za dużo, działa stale, nie potrafimy na niego wpłynąć lub sobie z nim poradzić. Naszym obowiązkiem wobec organizmu jest utrzymanie poziomu stresu na mobilizującym nas, a nie niszczącym poziomie. Jak sobie radzić ze stresem i przeciwdziałać wypaleniu zawodowemu?

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznała stres za jedno z największych zagrożeń zdrowotnych XXI w. Ponad połowa z nas czuje się zestresowana. To nie ludzie, przedmioty czy sytuacje nas denerwują, ale my się denerwujemy, uznając konkretne sytuacje, słowa lub zachowania za stresujące. Stres sam w sobie nie jest zły, problemem staje się wówczas, kiedy jest go za dużo i nie potrafimy go u siebie ograniczyć. Długotrwale działający stres osłabia naszą wolę do działania, paraliżuje nas, stając się powodem wielu dolegliwości i chorób. W jego efekcie pojawia się niemożność do twórczego i kreatywnego działania. Stres rodzi się wówczas, kiedy uznajemy, że nie damy rady, że doszliśmy do pewnej granicy, ściany i dalej już nie jesteśmy w stanie zrobić ani jednego kroku. Pewna ilość stresu, który kontrolujemy, wpływa na nas jednak mobilizująco, skłania do reakcji, działania, osiągania założonych celów. 

Czym jest stres?

Stres jest częścią naszego życia i pracy. Pewna porcja stresu jest każdemu potrzebna do mobilizacji, działania na wysokich obrotach. Nadmierny stres pojawia się, gdy staramy się dorównać idealnemu wizerunkowi siebie, nakładamy na siebie zbyt duże obciążenie zadaniami w odniesieniu do naszych możliwości fizycznych i psychicznych. Nierealistyczne oczekiwania zderzają się z rzeczywistością, która znacznie odbiega od ideału, co rodzi rozczarowanie i frustrację. Utrata energii w wyniku nieustannego stresu powoduje, że nasz organizm staje się niezdolny do codziennej regeneracji, prawidłowego odbioru i przetwarzania impulsów nerwowych.

Dla pełnego zidentyfikowania stresu i jego źródeł pozwolę sobie na uzupełnienie definicji:

  • stres jako bodziec – przykry, przeszkadzający i odrywający od aktywności; ta definicja opisuje nieprzyjemne sytuacje wywołujące stres, takie jak np. przykre wydarzenia czy choroba; 
  • stres jako reakcja na przykry bodziec – reakcje pojawiające się w ciele i umyśle człowieka w odpowiedzi na nieprzyjemne sytuacje, jak np. zła ocena wykonanego zadania przez przełożonego;
  • stres jako dynamiczna relacja pomiędzy człowiekiem a otoczeniem, wymagająca określonego wysiłku dostosowawczego, albo niemożność sprostania pojawiającemu się wyzwaniu.

Symptomy stresu

Nadmiernie pobudzeni reakcją na stres denerwujemy się, czujemy się bezsilni, przygnębieni, reagujemy niespokojnie i nerwowo na stresogenne sytuacje: szef zlecił nam „na wczoraj” dodatkową pracę, „nie wyrabiamy się” z zadaniami, w najbliższym terminie czeka nas ocena, jesteśmy skonfliktowani ze współpracownikami co do sposobu realizacji zadania, nie mamy wpływu na zmiany w swoim otoczeniu. 

Źródła stresu

Co nas tak naprawdę denerwuje i stresuje? A może należy to pytanie sformułować inaczej: Czym się stresujemy, reagując na konkretne sytuacje lub wydarzenia – nie tylko – zawodowe? 

Zewnętrzne źródła stresu:

  • wysoka temperatura, 
  • zimno, 
  • wahania temperatury, 
  • zmiany ciśnienia, 
  • urazy fizyczne, 
  • ciężka, wyczerpująca praca fizyczna, 
  • przesyt bodźców zewnętrznych.

Indywidualne źródła stresu: 

  • niewiedza, 
  • brak przygotowania, 
  • kumulowanie drobiazgów na obrzeżach świadomości (dialog wewnętrzny o tym, czego nie zrobiliśmy lub nie dopilnowaliśmy, zamęczanie się detalami), 
  • brak rozwiązań i pomysłów na rozwiązanie, 
  • blokowanie emocji (tak pozytywnych, jak i negatywnych), 
  • trwały brak zaspokojenia potrzeb i ambicji zawodowych, 
  • konieczność podejmowania decyzji.

 

 

Organizacyjne, zawodowe źródła stresu:

  • nieokreślone cele („nie wiem, czego się ode mnie oczekuje”), 
  • nieokreślony zakres obowiązków („co konkretnie mam wykonywać na swoim stanowisku pracy, kogo mam słuchać”), 
  • brak wiedzy o współpracownikach („nie znam moich współpracowników”), 
  • brak wiedzy o efektach swojej pracy („nie wiem czy to, co wykonuję, robię dobrze, czy też nie, nie wiem, jak mam prawidłowo realizować zadania, mój szef nie ocenia mojej pracy i postawy wobec wyzwań zawodowych”), 
  • obawa, że nie sprostamy postawionym zadaniom przez przełożonych („nie wiem, czy z tym zadaniem sobie poradzę, denerwuję się, że nie sprostam wymaganiom przełożonego”), 
  • zbyt niskie obciążenie zadaniami („szef nie ma do mnie zaufania, ponieważ daje mi trywialne i łatwe zadania, które szybko wykonam i zaczynam się nudzić…”), 
  • brak samodzielności („będę robił tylko to, co mi szefowie przekażą, nic poza tym, bo jeszcze mógłbym popełnić błąd”), 
  • brak czasu („nie wyrabiam się z tymi zadaniami, nigdy nie mogę skończyć tego w terminie”), 
  • konflikty z przełożonymi i ze współpracownikami, a także konflikty wewnętrzne (np. niemożność podjęcia decyzji o kolejności wykonania zadań), 
  • zmiana wewnątrz organizacji („znowu coś na górze wymyślili, było dobrze, a teraz jakieś zmiany, obawiam się, co będzie dalej”), 
  • brak informacji zwrotnej – zwłaszcza pozytywnej („chyba jestem do niczego, ponieważ mój szef nigdy jeszcze mi nie powiedział, czy zadanie wykonałem prawidłowo, jeśli już coś mi mówi, to tylko o samych błędach, które popełniłem, jestem do niczego”), 
  • niejasna hierarchia i inne jej patologie („komu ja właściwie podlegam, kogo mam słuchać, trzy osoby wydają mi polecenia i je egzekwują”), 
  • brak możliwości wpływu („nikt mnie nie słucha, mam fajne pomysły na wykonanie zadania, ale szef nie dopuszcza mnie do głosu”), 
  • sprzeczność pomiędzy zakresem odpowiedzialności i decyzyjności („mam szeroką odpowiedzialność za osiąganie nałożonego celu, ale wszystkie decyzje podejmuje mój przełożony, a cała odpowiedzialność za rezultat spada na mnie. Frustruje mnie ta sytuacja”). 

Stresory specyficzne dla stanowiska pracy: 

  • brak doświadczenia („rzucanie pracownika na głęboką wodę”, gdy nie ma on odpowiednich kompetencji i doświadczenia do wykonania przydzielonej pracy („Nie wiem, czy sobie poradzę. Jestem zły, bo nigdy tego nie robiłem”), 
  • brak umiejętności odpowiedniego planowania (działań, zasobów, czasu, celu), 
  • niemożność przewidzenia rzeczywistości („nie wiem, co mnie czeka, nie dysponuję potrzebnymi informacjami, nie lubię zmian; w tym, co zaplanuję, nic nie może się zmienić. Jestem zupełnie rozbity, kiedy mój plan sobie, a życie sobie”), 
  • emocje (blokowanie) /”emocje we mnie buzują, ale zachowam kamienną twarz, nie powiem i nie pokażę szefowi, że obawiam się wdrożenia tej decyzji w życie”), 
  • nieumiejętność wypoczynku („mam poczucie, że ciągle jestem w niedoczasie i muszę nadrabiać zaległości, czy mogę odpocząć poprzez pracę?”), 
  • pracoholizm („tylko ja potrafię zrobić coś porządnie, nikomu nie mogę ufać, sam wszystkiego muszę dopilnować i zrobić to za innych. Wszystko robię lepiej, szybciej i skuteczniej. Jestem wykończony!”).

Stres a poczucie wpływu lub jego brak

Kierowanie stresem to utrzymywanie go na właściwym dla siebie mobilizującym do działania, a nie niszczącym organizm poziomie. Dobrym kierunkiem w działaniach antystresowych jest uświadomienie sobie, na co ja mam wpływ, co mogę w konkretnej sytuacji stresującej zrobić, a czego nie jestem w stanie („mam takiego, a nie innego przełożonego, nie mogę sam sobie wybierać przełożonych, nie mam na to wpływu, choć mnie to denerwuje”, „mam wpływ na sposób wykonania przez siebie zadania”). Jeśli nie mam na coś wpływu, to podnoszę sobie poziom stresu. Jeśli mamy na coś wpływ, działa to na nas mobilizująco i motywująco z zachowaniem odpowiedniego poziomu stresu. Powinniśmy zatem dążyć do poszerzenia obszaru wpływu poprzez przyrost, zdobywanie nowych kompetencji i doświadczeń oraz budowania automotywacji zaangażowania.

Symptomy stresu

Warto obserwować u siebie zjawisko narastania, stabilizacji i obniżania poziomu stresu w konkretnych sytuacjach zawodowych. Jakie symptomy mogą się pojawić i czy dla nas jest to korzystne, mobilizujące, czy też powodujące uciążliwe skutki uboczne.

Skutki zbyt wysokiego poziomu stresu:

  • ogólne fizyczne napięcie ciała, które może objawiać się podwyższonym ciśnieniem krwi, niestrawnością i burczeniem w żołądku, suchością w ustach, wzmożonym poceniem się, dreszczami, uczuciem słabości,
  • zaburzenia koordynacji,
  • zwolniony refleks,
  • lęk i zamęt w głowie,
  • niemożność skoncentrowania się.

Skutki optymalnego poziomu stresu:

  • odprężenie fizyczne i jednoczesny przypływ energii,
  • świadomość dobrej formy i właściwego funkcjonowania,
  • wyostrzona uwaga, wiara w siebie,
  • szybki refleks,
  • zainteresowanie, zaangażowanie, łatwość realizacji zadań.

Skutki zbyt niskiego poziomu stresu – nudy:

  • poczucie znudzenia i bezużyteczności,
  • brak zainteresowania i zaangażowania, odpływ energii,
  • przekonanie, że wszystko jest bez sensu,
  • urastanie prostych prac do ogromnych zadań.

Dla poprawy efektywności i skuteczności naszych działań ważny jest sposób, w jaki reagujemy na stres, jak sobie z nim radzimy, jak oczyszczamy nasz organizm z jego nadmiaru, redukując go do bezpiecznego dla nas poziomu.

 

 

Weźmy koniecznie pod uwagę, że:

  • 40% rzeczy, o które się martwimy, nigdy się nie zdarza. Malujemy w naszej świadomości tzw. czarne scenariusze, wyobrażając sobie, że doświadczymy tylko złych rzeczy („szef nas wezwie, by nas ukarać”, „zostaniemy źle ocenieni”, „inni współpracownicy nie będą szanowali naszych poglądów”), i już takie myślenie powoduje wystąpienie niekorzystnych symptomów stresu,
  • 58% z tych rzeczy, o które się martwimy, zazwyczaj ma lepsze zakończenie, niż przewidywaliśmy; 
  • 2% spośród tych rzeczy, o które się martwimy, to rzeczy, o które warto się martwić. Tylko taki procent stanowią sprawy ważne, pilne i istotne dla nas, którymi powinniśmy się przejmować i mobilizować się do ich wyjaśnienia lub pozytywnego rozstrzygnięcia. 

Wypalenie zawodowe a stres

Czynnikiem niezbędnym do zainicjowania wypalenia jest stres wynikający z braku równowagi między wymaganiami pracy a zasobami jednostki. Decydujące znaczenie może też mieć poczucie dotkliwej rozbieżności między oczekiwaniami, ideałami związanymi z pracą, a wymaganiami rzeczywistości, realiami zawodu.

Wypalenie uważa się zwykle za specyficzną formę reakcji na stres. Wydaje się jednak, że są to odrębne zjawiska, 
ponieważ:

  • wypalenie jest długotrwałym procesem, powstającym w wyniku działania stresu zawodowego, przy równoczesnym załamaniu zdolności adaptacyjnych;
  • wymiar emocjonalnego wyczerpania wysoko koreluje ze stresem, jednak depersonalizacja i obniżone poczucie dokonań osobistych nie są wymieniane wśród typowych reakcji stresowych i wykazują tylko niewielką lub umiarkowaną korelację ze stresem;
  • wypalenie jest zależne od pierwotnej motywacji i dużych oczekiwań związanych z pracą, natomiast stresu może doświadczać każdy, niezależnie od poziomu motywacji.

Czynniki sprzyjające wypaleniu zawodowemu

Na ogół czynniki sprzyjające wypaleniu dzieli się na:

  • sytuacyjne, tj. wynikające z cech samej pracy i struktury organizacyjnej instytucji zatrudniającej;
  • indywidualne, tj. wynikające z osobowości i oczekiwań danej osoby jako podmiotu.

Do naszych zasobów w radzeniu sobie z wypaleniem zawodowym zalicza się takie czynniki, jak: 

  • wsparcie, 
  • informacje zwrotne, 
  • autonomia w pracy, 
  • udział w podejmowaniu decyzji, 
  • kontrola własnej pracy, 
  • wynagrodzenie, 
  • możliwości rozwoju kariery, 
  • indywidulane style reagowania na stres.

7 faz wypalenia zawodowego

Długi czas oddziaływania „złego stresu”, który przekracza dla nas dopuszczalne normy, powoduje coraz gorsze skutki w samopoczuciu, zdrowiu i nastawieniu do obowiązków zawodowych. Wypalenie zawodowe przebiega według siedmiu n...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 numerów czasopisma "Menedżer Produkcji"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Dodatkowe dokumenty do pobrania i samodzielnej edycji
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy