Dołącz do czytelników
Brak wyników

Sztuka motywowania

29 października 2020

NR 59 (Październik 2020)

Zarządzanie stresem i wspieranie pracowników w sytuacjach stresowych

19

Intuicyjnie zapewne każdy z nas czuje, czym jest stres. To reakcja organizmu wynikająca z różnic pomiędzy naszymi możliwościami a sytuacją. Najczęściej zmusza organizm do reakcji, działań, które mają nas przywrócić do równowagi. Gorzej, jeśli staramy się spychać te sygnały na dalszy plan; udawać, że czynników, które działają stresująco, nie ma. Stres wtedy wcale nie znika. Narasta, a jego długotrwałe działanie może mieć niebezpieczne skutki.

Odporność na stres to jedna z kompetencji, o których chętnie mówimy przy poszukiwaniu kandydatów do pracy czy rozwijaniu pracowników. Chętniej zatrudnimy osoby odporne na stres. Czy jednak oznacza to, że są osoby, które są całkowicie na niego odporne? Absolutnie nie. Czynników stresogennych może być bardzo wiele. Od szybkiej reakcji organizmu na niebezpieczeństwo, gdy mamy do czynienia z sytuacją typu awaria, wybuch maszyny czy inne zdarzenia bezpośrednio zagrażające życiu i zdrowiu pracowników, po stres związany z próbą uniknięcia spóźnienia do pracy. Podatność na stres i odczuwanie go jest zjawiskiem naturalnym. Więcej, jest wręcz pożądane, bo pozwala nam na reagowanie na niebezpieczeństwa. Natomiast jedną z ról kierowniczych będzie wspieranie swoich pracowników w redukowaniu poziomu stresu do takiego, który jest dla nich pożądany i bezpieczny.

POLECAMY

Poziom stresu związany z trudnymi życiowymi sytuacjami

Skynner i Cleese stworzyli wskaźnik LCU (Life Crisis Units), według którego można oszacować, jaki poziom stresu dopada osobę, która ma do czynienia z różnymi trudnymi życiowymi sytuacjami. Najwyżej na liście znalazła się śmierć współmałżonka (100 jednostek kryzysowych), kolejno rozwód (73) i separacja (65). Całkiem wysoko znajdują się również elementy związane z pracą zawodową, co pokazuje, jak bardzo jest ona dla nas ważna. Utrata pracy to aż 47 jednostek (jeżeli pracownik obawia się utraty pracy, w firmie krążą plotki na temat zwolnień, kierownictwo grozi redukcją etatów, pracownik stresuje się przez długi czas, nie tylko w momencie faktycznego zwolnienia). Reorganizacja przedsiębiorstwa to aż 39 jednostek, zmiana finansów – 38, zmiana kierunku pracy – 36, a obowiązków w pracy – 29. To pokazuje, że wszelkie sytuacje związane ze zmianami wiążą się z pobudzeniem pracownika i podniesieniem poziomu stresu. Co ciekawe, na liście znalazły się również takie elementy, jak: małżeństwo (aż 50), ciąża (40), a nawet urlop (13) czy Boże Narodzenie (12). To wskazuje, że nie tylko zagrożenia łączą się ze stresem. Mogą go spowodować wszelkie sytuacje nieznane. Warto być tego świadomym również podczas zmian związanych z zakresem obowiązków, a nawet przyznawaniem nagród. Warto pamiętać, że dla pracownika ze stresem może się wiązać wysłanie w delegację, zmiana miejsca pracy, a nawet publiczne odebranie nagrody.

Jak działa stres?

Gdy mamy do czynienia z bodźcem, zjawiskiem, które powoduje stres, do mózgu wysyłany jest sygnał za pośrednictwem nerwów ruchowych do mięśni szkieletowych. Jest to uwarunkowane genetycznie. Ma spowodować napięcie mięśni i gotowość organizmu do szybkiej reakcji (np. ucieczki). Taki sam sygnał biegnie do narządów organizmu, wywołując takie objawy, jak: przyspieszone bicie serca, podniesienie poziomu cukru we krwi, podniesienie ciśnienia krwi czy spowolnienie pracy jelit. U osoby, która została poddana takiemu bodźcowi, można zaobserwować przyspieszony oddech, pocenie się, drżenie rąk i liczne tiki nerwowe. Krótkie nastawienie na stres może mieć działanie pozytywne. W organizmie wydzielana jest adrenalina, która pomaga działać na zwiększonych obrotach, stres mobilizuje, daje nawet organizmowi zwiększoną ochronę przed infekcjami.
Na dłuższą metę stres działa jednak całkiem odmiennie. 
Organizm człowieka nie jest przystosowany do tego, by funkcjonować w długotrwałym napięciu. Ciągłe nastawienie na stres może prowadzić do wielu chorób. U takich osób częściej dochodzi do chorób serca, zaburzeń cukrzycowych, wrzodów w żołądku, biegunek lub zaparć. Układ immunologiczny nie radzi sobie zbyt dobrze, a to może sprzyjać zachorowaniom, nawet na takie choroby, jak przeziębienia czy grypy. Do tego często u osób trwale zestresowanych dochodzi do zaburzeń snu, bólów głowy, bólów w klatce piersiowej, alergii, zapalenia stawów, jak również napadów lękowych, nerwic czy depresji. 
Ważnym zadaniem kierownika jest rozpoznanie, kiedy u pracownika mamy do czynienia z krótkotrwałym (dobrym) stresem, a kiedy ze stresem długotrwałym, zbyt wysokim (złym). Dobry stres motywuje do działania, mobilizuje do zwiększonego wysiłku, powoduje zadowolenie i ekscytację, zmusza do wysiłku i pomaga osiągnąć spełnienie. Do pewnego momentu wzrost stresu może podnosić samopoczucie pracownika, a na pewno pomoże mu pozostać w gotowości i pełni sił, gdy na przykład jest zobowiązany do przeprowadzenia ważnych spotkań, prezentacji czy negocjacji. 
Zły stres, oprócz wymienionych wyżej objawów, może również wywołać zmiany w zachowaniu pracownika, takie jak wycofywanie się z kontaktów międzyludzkich, bycie opryskliwym, kłótliwym, niemiłym, nadmiernie krytycznym, zamykanie się w sobie, ucieczka w sen, przejadanie się czy nadużywanie alkoholu. Osoba zestresowana może mieć zmiany w mimice twarzy, takie jak przygryzanie warg, częste mruganie, nadmierne przełykanie śliny lub suchość w gardle. Oczywiście do tego dochodzi obniżenie efektywności pracy i spadek jej jakości.

Jak odróżnić dobry stres od złego?

Najważniejsze różnice pomiędzy dobrym a złym stresem sprowadzają się do trzech czynników:

  1. Świadomość wyboru
    Możliwość wyboru zadania, jego zakresu, niekiedy terminu wykonania zwiększają u pracownika świadomość posiadania kontroli nad własną sytuacją, pozwalają odczuwać większy spokój i zredukować poziom stresu.
     
  2. Stopień panowania nad sytuacją
    Możliwość wpływania na sytuację, w jakiej pracownik się znalazł – możliwość wycofania się z zadania, które go przerosło, świadomość możliwości poproszenia o wsparcie zredukuje poziom stresu. Poczucie niemożności, bezradności zwiększy go w sposób niebezpieczny.
     
  3. Zdolność przewidywania skutków własnego działania
    Stres będzie mniejszy, gdy pracownik będzie w stanie przewidzieć, co się wydarzy. Dlatego warto rozmawiać o tym, jakie skutki przynoszą poszczególne decyzje i działania.

Najczęstsze przyczyny zwiększenia się stresu w miejscu pracy 

Państwowa Inspekcja Pracy podaje najczęstsze przyczyny stresu w miejscu pracy:

  • Przeciążenie ilościowe pracą, na które ma wpływ znaczny wysiłek w miejscu pracy, narzucone przez maszynę czy ludzi tempo pracy, bycie zaskakiwanym zadaniami – częste zmienianie zadań pracownikowi, zbyt duża liczba zmian w pracy, praca pod presją czasu, nagłe podkręcenie tempa pracy, konieczność szybkiego nadgonienia zlecenia, zbyt duża ilość pracy przypadająca na jednego pracownika.
  • Przeciążenie jakościowe pracą – pracownik pracuje w warunkach wysokiego ryzyka, jest odpowiedzialny za ludzi, maszyny, drogie komponenty, jest zobowiązany utrzymywać czujność i koncentrację na wysokim poziomie przez cały dzień pracy, pracownik jest zobowiązany podejmować wysokie ryzyko oraz ważne decyzje. 
  • Niedociążenie jakościowe pracą – praca monotonna, powtarzalna, żmudna, zbyt łatwe zadania, znacznie poniżej kwalifikacji i możliwości danego pracownika.
  • Ograniczony zakres kontroli nad pracą – brak elastyczności w stosunku do godzin pracy, brak możliwości wybierania czasu przerw w pracy, niemożność decydowania o najwygodniejszym sposobie wykonywania danego zadania, częste zmiany w pracy, bieżące przerzucanie pracownika pomiędzy stanowiskami na takie, które w danym momencie jest najbardziej potrzebne, co potęguje poczucie niepewności i poczucie bycia małym, nieważnym trybikiem w maszynie, tylko niewielkim środkiem do celu, brak informacji na temat efektów pracy sprawia, że pracownik nie wie, czy wykonywane przez niego zadania mają sens.
  • Niejasność pełnionej funkcji zawodowej – nieklarowny zakres obowiązków, pracownik nie bardzo wie, za co jest odpowiedzialny i z czego będzie rozliczany, brak wiedzy na temat wykonywanych obowiązków – brak szkoleń lub niewłaściwe, powierzchowne, czy źle przeprowadzone szkolenia wstępne, niejasność warunków zatrudnienia – konieczność zatrudnienia się w dotychczasowym miejscu pracy lub zatrudnienie przez firmę pośredniczącą utrudnia identyfikację z pracodawcą, sprawia, że pracownik czuje się gorszy.
  • Konflikt roli zawodowej – może do niego dojść szczególnie w sytuacjach, gdy mamy do czynienia z pracą w projektach, pracownik ma więcej niż jednego kierownika, dostaje polecenia od różnych osób, wymagania stawiane przez różnych szefów mogą się wzajemnie wykluczać, pracownik ma problem z priorytetyzowaniem otrzymywanych zadań, sprzeczne oczekiwania płynące od współpracowników, klientów i innych osób, z którymi dana osoba współpracuje, niemożność zachowania równowagi pomiędzy pracą a życiem prywatnym, obowiązkowe branie nadgodzin, częste i długie wyjazdy służbowe, konieczność bycia dostępnym dla pracodawcy przez cały czas, niski prestiż społeczny pracy, brak możliwości awansu czy rozwoju.
  • Brak wsparcia ze strony współpracowników i przełożonych – system motywacyjny kładący nacisk na zwiększanie rywalizacji pomiędzy pracownikami, konflikty pomiędzy pracownikami, brak uzyskiwania informacji zwrotnej od przełożonych i współpracowników, brak informacji na temat sytuacji przedsiębiorstwa, brak informacji na temat planowanych zmian, brak środków koniecznych do wykonywanej pracy, niewłaściwy sprzęt, brak osób, do których pracownik może zwrócić się o pomoc, poradzić się, skonsultować wykonywane przez siebie obowiązki, dyskryminacja w miejscu pracy, przemoc psychiczna – wyśmiewanie się z pracowników, poniżanie, nękanie czy zastraszanie.
  • Fizyczne warunki pracy – hałas, nieprzyjemne zapachy, zbyt wysokie lub zbyt niskie temperatury, brak dostępu do światła słonecznego, za niskie natężenie światła, obecność na stanowisku pracy substancji niebezpiecznych – łatwopalnych, wybuchowych, żrących czy trujących.

Jak sprawdzić, czy pracownicy doświadczają stresu?

Najlepszym sposobem będzie stworzenie takiej atmosfery w miejscu pracy, która sprawi, że pracownik nie będzie bał się przyjść do przełożonego z informacją o tym, że z czymś sobie nie radzi lub potrzebuje pomocy. Warto wypracowywać takie zasady komunikacji, dzięki którym pracownik wie, że są np. konkretne godziny, w których jest szczególnie mile widziany. Jednocześnie warto planować regularne rozmowy z pracownikami (czy to oceniające, czy rozwojowe), podczas których będzie pole do rozmów. Warto mieć również przygotowany konkretny formularz, który będzie poruszał tematy związane ze stresem. Jeżeli z wywiadu wyniknie, że pracownik jest poddawany wysokiemu stresowi, należy przyjrzeć się raz jeszcze zakresowi jego obowiązków, odpowiedzialności i wykonywanej pracy.
Warto pamiętać, że istnieją grupy, które są szczególnie narażone na silne odczuwanie stresu w miejscu pracy, są to:

  • osoby w młodym wieku, jak również w zaawansowanym wieku,
  • osoby z krótkim stażem pracy,
  • osoby o wrodzonej wrażliwości na bodźce, dużej lękliwości,
  • osoby bardzo zaangażowane w wykonywaną przez siebie pracę, ambitne, o wysokim poziomie aspiracji,
  • osoby niecierpliwe, potrzebujące szybkich efektów pracy i szybkich sukcesów,
  • osoby w szczególnych sytuacjach niezwiązanych z pracą (np. młodzi rodzice zaraz po urodzeniu dziecka, osoby zmagające się z ciężkimi chorobami w najbliższym otoczeniu, osoby rozwodzące się lub przechodzące separację).

Jak zmniejszać poziom stresu w miejscu pracy?

Co prawda, nie ma przepisów, które mówią o tym, żeby pracodawca miał obowiązek przeciwdziałania stresowi w miejscu pracy. Jednak obowiązkiem pracodawcy jest zapewnienie pracownikowi takich warunków, które będą chronić jego życie i zdrowie. Pracodawca ma obowiązek zabezpieczać swoich pracowników przed wypadkami w miejscu pracy oraz oddziaływaniem na nich czynników szkodliwych. Do takich czynników należy również nadmierny stres. 
 


Masz również obowiązek jako pracodawca ocenić i dokumentować ryzyko zawodowe wynikające z wykonywania określonych prac i informować swoich pracowników o wynikach t...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 numerów czasopisma "Menedżer Produkcji"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Dodatkowe dokumenty do pobrania i samodzielnej edycji
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy