Dołącz do czytelników
Brak wyników

Okiem inspektora

10 grudnia 2019

NR 54 (Grudzień 2019)

Powierzenie mienia i odpowiedzialność materialna pracownika

200

Odpowiedzialność materialna pracowników ma zabezpieczać majątek pracodawcy, sprawiać, że pracownicy nie będą lekceważyli swoich obowiązków, dokładając należytej staranności przy ich wykonywaniu.

Na pracodawcy spoczywa obowiązek organizowania pracy, ustalenia określonego porządku pracy, monitorowania jej przebiegu oraz korygowania ewentualnych odstępstw od przyjętych założeń. Wiąże się to z koniecznością wyposażenia zakładu pracy w niezbędne maszyny, urządzenia techniczne, narzędzia oraz z zapewnieniem niezbędnych materiałów. Pracodawca powinien ponadto zapewnić pracownikom niezbędną odzież roboczą i ochronną, a także środki ochrony osobistej. 

W zależności od przedmiotu działalności przedsiębiorstwa i rodzaju wykonywanej pracy pracownik może posługiwać się sprzętem o bardzo różnej wartości: od niskiej (np. zestaw do sprzątania pomieszczeń biurowych, zestaw dłut, suwmiarka noniuszowa, szlifierka) do wysokiej (np. specjalistyczny sprzęt pomiarowy, ubijak stopowy, klucz udarowy, betoniarka spalinowa). Obsługiwane przez pracownika urządzenia mogą mieć wielomilionową wartość. Pracownik (kasjer, sprzedawca, magazynier), nawet gdy nie posługuje się specjalistycznym sprzętem, może spowodować duże straty w majątku pracodawcy.

Kodeks pracy nakłada na pracownika obowiązek dbania o dobro zakładu pracy i chronienia jego mienia. Dodatkowo wprowadza „pracowniczą odpowiedzialność materialną”.

POLECAMY


Pracownicza odpowiedzialność materialna


Przepisy prawa pracy rozróżniają dwa rodzaje odpowiedzialności materialnej (majątkowej) pracowników:

  • odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną pracodawcy:
    • odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną z winy nieumyślnej,
    • odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną z winy umyślnej;
  • odpowiedzialność za mienie powierzone:
    • odpowiedzialność indywidualna,
    • odpowiedzialność wspólna.

Często zdarza się, że ani pracodawcy, ani pracownicy nie mają świadomości, że pracownik może ponosić odpowiedzialność majątkową (pieniężną) nawet wtedy, gdy nie powierzono mu mienia z obowiązkiem zwrotu lub wyliczenia się, ani nie podpisał umowy o współodpowiedzialności. Sytuacja taka może mieć miejsce, gdy pracownik wyrządzi szkodę pracodawcy. W takim przypadku mówimy o odpowiedzialności pracownika „na zasadach ogólnych”.

Aby mówić o odpowiedzialności pracownika za szkodę wyrządzoną pracodawcy, muszą być spełnione łącznie następujące warunki:

  • pracodawca musi ponieść szkodę,
  • szkoda musi być spowodowana zachowaniem pracownika: nienależytym wykonaniem obowiązków pracowniczych lub ich niewykonaniem,
  • pracownikowi można przypisać winę.
     

Przykład
Praca pracownika polega na dozorze urządzeń. W ciągu zmiany roboczej powinien cztery razy przeprowadzić odczyt wskazań urządzeń pomiarowych i odpowiednio do nich dokonywać drobnych regulacji pracy urządzeń. Pracownik na nocnej zmianie położył się spać i pominął jeden odczyt. W wyniku tego zaniedbania jedno z urządzeń uległo awarii. Pracownik będzie odpowiadał za nieumyślne spowodowanie szkody.

Pracownik ponosi odpowiedzialność tylko za swoje działanie (lub zaniechanie) i nie odpowiada za szkodę w zakresie, w jakim przyczynił się do niej pracodawca lub inna osoba.

 

Przykład
Pracownik obsługujący obrabiarkę zgłasza od jakiegoś czasu pracodawcy, że należało dokonać przeglądu i wymienić niektóre części. Pracodawca zbagatelizował zgłoszenie pracownika. Pewnego dnia, w trakcie pracy, urządzenie ulega awarii, przy okazji niszcząc obrabiany na nim element. Przyczyną uszkodzenia maszyny było zużycie jednego z jej elementów. W takim przypadku do powstania szkody w mieniu przyczynił się w decydujący sposób sam pracodawca, nie wykonując przeglądu okresowego maszyny i polecając pracownikowi na niej pracować. Pracownikowi nie można przypisać winy za uszkodzenie maszyny i zniszczenie obrabianego elementu.

Jeżeli kilku pracowników wyrządzi nieumyślnie szkodę, ponoszą oni odpowiedzialność proporcjonalnie do swojej winy. W przypadku gdy nie da się ustalić stopnia przyczynienia się do winy, tacy pracownicy ponoszą odpowiedzialność w równych częściach.

Jeśli kilku pracowników wyrządzi szkodę umyślnie, to ponoszą oni winę solidarnie. Bez znaczenia jest fakt, który z pracowników i w jakim stopniu przyczynił się do powstania szkody. Pracodawca jest odpowiedzialny za udowodnienie (przedstawienie odpowiednich dowodów) winy pracownika oraz wykazanie wysokości powstałej szkody.

Z winą nieumyślną pracownika mamy do czynienia w przypadku niezachowania należytej staranności w trakcie wykonywania pracy.

Z winą umyślną pracownika mamy do czynienia, kiedy pracownik swoim zachowaniem chce wyrządzić szkodę lub mógł przewidzieć, że jego zachowanie doprowadzi do powstania szkody.

Gdy szkoda w mieniu pracodawcy powstała z winy nieumyślnej pracownika, odszkodowanie ustala się w wysokości wyrządzonej szkody, ale ulega ono ograniczeniu do kwoty trzymiesięcznego wynagrodzenia przysługującego pracownikowi w dniu jej wyrządzenia. W przypadku gdy szkoda jest niższa niż trzykrotność wynagrodzenia, pracownik pokrywa szkodę w całości. W ustalaniu wysokości odszkodowania nie uwzględnia się ewentualnych utraconych korzyści. 


Przykład
Pracownik przez nieuwagę uszkodził jeden z elementów maszyny. Przy ustalaniu wysokości odszkodowania brana będzie pod uwagę tylko wartość uszkodzonego elementu maszyny. Nie bierzemy pod uwagę ewentualnych utraconych zysków spowodowanych przestojem maszyny.

W przypadku udowodnienia pracownikowi winy umyślnej zobowiązany jest on do pokrycia szkody w pełnej wysokości, bez ograniczenia do trzykrotności poborów. Uwzględniamy także w odszkodowaniu utracone przez pracodawcę korzyści.

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 2018 r. (sygn. akt: I PK 62/17): „Do przypisania sprawcy winy umyślnej na gruncie art. 122 k.p. konieczne jest wykazanie, że wyrządzenie szkody było objęte zamiarem bezpośrednim lub ewentualnym pracownika. 

(…) winę umyślną w postaci zamiaru ewentualnego od winy nieumyślnej w postaci lekkomyślności różni element woli. W obu tych postaciach winy sprawca ma świadomość, że może popełnić czyn zabroniony. Przy winie umyślnej w postaci zamiaru ewentualnego sprawca godzi się na popełnienie czynu zabronionego, a przy winie nieumyślnej w postaci lekkomyślności nie ma zamiaru popełnienia czynu zabronionego. W praktyce może stwarzać trudności odróżnienie winy umyślnej w postaci zamiaru ewentualnego od winy nieumyślnej polegającej na lekkomyślności sprawcy. Dopiero analiza sposobu działania sprawcy oraz okoliczności popełnienia konkretnego czynu dają podstawę do dokonania ustaleń w tej kwestii. A zatem, gdy pracodawca nie jest w stanie udowodnić pracownikowi umyślnego wyrządzenia szkody, może dochodzić od pracownika odpowiedzialności odszkodowawczej na zasadach właściwych dla wyrządzenia szkody z winy nieumyślnej”.


Odpowiedzialność regresowa


Jeżeli pracownik podczas wykonywania swoich obowiązków wyrządzi nieumyślnie szkodę osobie trzeciej (np. klientowi pracodawcy lub innemu pracownikowi zatrudnionemu u tego pracodawcy), do naprawienia szkody zobowiązany jest pracodawca. Pracownik ponosi natomiast odpowiedzialność wobec pracodawcy, pod warunkiem że ten naprawił szkodę. 

Pracodawca zobowiązany jest do naprawienia szkody, gdy występują łącznie następujące warunki:

  • pracownik wyrządził szkodę z winy nieumyślnej,
  • pracownik wyrządził szkodę podczas wykonywania obowiązków pracowniczych.

 

Przykład
Pracownik zatrudniony na stanowisku kierowcy w hurtowni spożywczej dostarczał zamówione przez klientów towary. Podczas podjeżdżania pod sklep niechcący urwał rynnę. Pracodawca zatrudniający tego kierowcę jest zobowiązany do pokrycia wszelkich kosztów związanych z naprawieniem szkody (ponowne umocowanie rynny), tj. 2500 zł. Pracodawca może wystąpić z roszczeniem regresowym do kierowcy. Pensja kierowcy dniu wyrządzenia szkody wynosiła 3200 zł miesięcznie, a pracownik odpowiada do wysokości trzykrotności wynagrodzenia (3200 × 3 = 9600 zł). 

 

Przykład
Pracownik zatrudniony do przewożenia wywrotką piasku obiecał koledze, że „przy okazji”, wracając z pustą skrzynią, przewiezie mu materiały budowlane ze sklepu do domu. Podczas manewrowania wywrotką na ulicy przed domem kolegi kierowca wywrotki uszkodził zaparkowany tam samochód. Ponieważ szkoda nie powstała podczas wykonywania obowiązków służbowych pracownik będzie odpowiadał za szkodę bezpośrednio, w pełnej wysokości wobec osoby trzeciej (w tym wypadku właściciela samochodu), bez udziału pracodawcy.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 14 lutego 2013 r. (sygn. akt: I ACa 778/12): „Samowolne użycie samochodu zakładu pracy przez pracownika-kierowcę dla własnych celów, po zrealizowaniu objętego treścią stosunku pracy zadania i udzielonego mu polecenia, określającego cel, sposób i czas używania tego samochodu, nie jest wykonywaniem obowiązków pracowniczych i wykracza poza treść wiążącego strony stosunku pracy. Za wynikłą z takiego zachowania się pracownika szkodę dla zakładu pracy odpowiada on na podstawie przepisów prawa cywilnego. Odrębnie unormowana w Kodeksie pracy odpowiedzialność materialna pracowników za szkody wyrządzone zakładowi pracy ma zastosowanie wówczas, gdy szkoda jest następstwem działania lub zaniechania pracownika w ramach obowiązków wynikających z łączącego strony stosunku pracy”.
 

Tabela 1. Zakres odpowiedzialności pracownika

Wina nieumyślna Wina umyślna
Rodzaj szkody Szkoda rzeczywista Szkoda w pełnej wysokości (rzeczywista szkoda plus utracone korzyści)
Wielkość szkody Ustalamy według cen detalicznych z dnia ustalenia odszkodowania. 
W niektórych (wyjątkowych) sytuacjach wysokość szkody może być ustalona z dnia wyrządzenia szkody
Ustalamy według cen detalicznych z dnia ustalenia odszkodowania
Odpowiedzialność majątkowa pracownika Ograniczenie do wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia przysługującego pracownikowi 
w dniu wyrządzenia szkody
Bez ograniczeń – pracownik pokrywa szkodę w pełnej wysokości (bez względu na wysokość swoich zarobków)
Udział osób trzecich Pracownik nie ponosi odpowiedzialności za szkodę w takim zakresie, w jakim pracodawca 
lub inna osoba przyczyniły się do jej powstania lub zwiększenia
Polubowne załatwienie sprawy Pracownik i pracodawca zawsze mogą zawrzeć porozumienie (ugodę) i ustalić inne niż przewidują to przepisy zakończenie sprawy – pod warunkiem że nie będzie to mniej korzystne dla pracownika, niż wynika z przepisów

 

Odszkodowanie z tytułu wyrządzenia szkody


Dochodzenie odszkodowania jest prawem pracodawcy, a nie jego obowiązkiem. Pracodawca może zrezygnować zupełnie z odszkodowania lub ustalić je z pracownikiem na niższym poziomie, np. zawierając z pracownikiem ugodę. Nie może jednak żądać odszkodowania wyższego, niż przewidują przepisy.

Pracodawca może uzyskać od pracownika odszkodowanie:

  • na zasadzie potrącenia z wynagrodzenia pracownika – tylko za zgodą pracownika można dokonać potrącenia z wynagrodzenia należnego pracownikowi. Zgoda powinna być wyrażona na piśmie;
  • podpisując z pracownikiem ugodę – z propozycją ugody może wystąpić zarówno pracodawca, jak i pracownik; w ugodzie można określić bardziej korzystne dla pracownika, niż wynika to z przepisów, warunki rekompensaty szkody (niższa wartość odszkodowania, rozłożenie płatności na raty itp.);
  • na drodze sądowej – pracodawca ma prawo wystąpić do sądu z powództwem o naprawienie szkody – uzyska wtedy odszkodowanie na podstawie wyroku sądu.

 

Odpowiedzialność za mienie powierzone


Odpowiedzialność za powierzone mienie może być:

  • indywidualna – gdy mienie powierza się jednemu pracownikowi – lub 
  • wspólna – gdy mienie zostaje powierzone co najmniej dwóm pracownikom (na podstawie umowy o wspólnej odpowiedzialności materialnej).

Pracownik, któremu powierzono mienie z obowiązkiem zwrotu lub wyliczenia się, odpowiada za szkodę powstałą w tym mieniu w pełnej wysokości (art. 124 k.p.), tzn. odpowiada za rzeczywistą stratę oraz ewentualne utracone korzyści. Nie ma wtedy zastosowania ograniczenie odpowiedzialności pracownika do wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia. 

Przy odpowiedzialności za mienie powierzone nie ma zastosowania art. 116 k.p.: „Pracodawca jest obowiązany wykazać okoliczności uzasadniające odpowiedzialność pracownika oraz wysokość powstałej szkody”. Zawsze istnieje domniemanie winy pracownika. Pracodawca jest zobowiązany jedynie do wykazania, że powierzył pracownikowi mienie w sposób prawidłowy oraz że powstała w tym mieniu szkoda i w jakiej wysokości, natomiast pracownik może uwolnić się od odpowiedzialności, jeżeli wykaże, że szkoda powstała z przyczyn od niego niezależnych, a w szczególności wskutek niezapewnienia przez pracodawcę warunków umożliwiających zabezpieczenie powierzonego mienia.

Powierzyć pracownikowi, zgodnie z przepisami Kodeksu pracy, można: pieniądze, papiery wartościowe lub kosztowności, narzędzia i instrumenty (telefon komórkowy, tablet, laptop, samochód, szlifierkę ręczną, wiertarkę), środki ochrony indywidualnej oraz odzież i obuwie robocze.

Obowiązek zwrotu mienia dotyczy rzeczy oznaczonych co do tożsamości, np.: laptopa, telefonu komórkowego, samochodu, narzędzi, ubioru.

Obowiązek wyliczenia się z mienia dotyczy rzeczy oznaczonych co do gatunku, np.: pieniędzy, znaczków pocztowych, jabłek.


Indywidualna odpowiedzialność materialna za powierzone mienie


Aby doszło do prawidłowego powierzenia mienia:

  • konieczna jest zgoda pracownika na powierzenie mienia z obowiązkiem zwrotu lub wyliczenia się,
  • pracownik musi przyjąć mienie pod względem ilościowym i jakościowym, objąć je w posiadanie oraz móc sprawować nad nim pieczę.

Dla celów dowodowych powierzenie mienia powinno nastąpić na piśmie. Powszechną praktyką jest, oprócz powierzenia mienia, zawieranie odrębnych umów o indywidualnej odpowiedzialności materialnej lub składanie przez pracownika oświadczenia o przyjęciu mienia. W takiej sytuacji ważne jest, by pamiętać, że decydujące znaczenie ma prawidłowe powierzenie mienia, a nie podpisanie przez pracownika umowy (oświadczenia). Jeżeli mienie nie zostało powierzone pracownikowi w sposób prawidłowy (objęcie w posiadanie, sprawowanie nadzoru, umożliwienie pracownikowi zwrotu lub wyliczenia się z niego), podpisanie umowy (oświadczenia) o przyjęciu odpowiedzialności nie nakłada na pracownika obowiązku zwrotu lub wyliczenia się.

Przykład
Pracownik zatrudniony na stanowisku parkieciarza pobrał z magazynu szlifierkę ręczną do parkietu. Wydawca magazynowy wpisał ten fakt w kartotekę, a pracownik poświadczył to podpisem. W tym momencie doszło do powierzenia pracownikowi mienia.

Przykład
Pracownik zatrudniony na stanowisku kierowcy odbiera od kontrahentów zamówiony przez pracodawcę towar. Każdorazowo kwituje odbiór towaru na fakturze. Pracownik jest zobowiązany do wyliczenia się z towaru.
 

Mienie można pracownikowi powierzyć:

  • jednorazowo (powierzenie karty kredytowej, jednorazowe upoważnienie do odbioru gotówki),
  • na określony czas – doraźnie (okres pełnienia zastępstwa przez pracownika, powierzenie towaru w celu przewiezienia go, wykonanie określonej pracy), 
  • na stałe (w związku z zatrudnieniem na stanowisku związanym z odpowiedzialnością materialną, np. magazynier, kasjer).

Często powierzenie mienia następuje na podstawie inwentaryzacji (spisu z natury), której celem jest ustalenie stanu ilościowego i jakościowego powierzanego mienia. W inwentaryzacji powinni brać udział pracownik oraz pracodawca (jego przedstawiciel). Z przeprowadzonej inwentaryzacji należy sporządzić podpisany przez strony protokół.

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2017 r. (sygn. akt: II PK 306/15): „Pracownik, któremu powierzono mienie w prawidłowy sposób, ponosi odpowiedzialność na podstawie art. 124 k.p., choćby nawet nie podpisał deklaracji o przyjęciu tej odpowiedzialności. (…) Dla stwierdzenia, że pracownik przyjął na siebie odpowiedzialność za mienie powierzone, nie ma zatem znaczenia złożenie oświadczenia woli o przyjęciu takiej odpowiedzialności na piśmie, jeżeli zgoda pracownika wynika jednoznacznie z rodzaju pracy i obowiązków, jakie wyn...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 numerów czasopisma "Menedżer Produkcji"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Dodatkowe dokumenty do pobrania i samodzielnej edycji
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy