Dołącz do czytelników
Brak wyników

Okiem inspektora

24 października 2018

NR 46 (Sierpień 2018)

Odpowiedzialność materialna pracowników w praktyce

541

Na pracodawcy spoczywa obowiązek organizowania pracy, ustalenia określonego porządku pracy, monitorowania jej przebiegu oraz korygowania ewentualnych odstępstw od przyjętych założeń. Wiąże się to z koniecznością wyposażenia zakładu pracy w niezbędne maszyny, urządzenia techniczne, narzędzia oraz zapewnienia niezbędnych materiałów. Dodatkowo pracodawca powinien zapewnić pracownikom niezbędną odzież roboczą i ochronną oraz środki ochrony osobistej.

W zależności od przedmiotu działalności przedsiębiorstwa i rodzaju wykonywanej pracy pracownik może posługiwać się sprzętem o bardzo różnej wartości: od niskiej (np. zestaw do sprzątania pomieszczeń biurowych, zestaw dłut, suwmiarka noniuszowa, szlifierka) do wysokiej (np. specjalistyczny sprzęt pomiarowy, ubijak stopowy, klucz udarowy, betoniarka spalinowa). Obsługiwane przez pracownika urządzenia mogą mieć wielomilionową wartość. Pracownik, jak kasjer, sprzedawca, magazynier, nawet gdy nie posługuje się specjalistycznym sprzętem, może spowodować duże straty w majątku pracodawcy.

POLECAMY

Odpowiedzialność materialna

Kodeks pracy nakłada na pracownika obowiązek dbania o dobro zakładu pracy i chronienia jego mienia. Dodatkowo wprowadza „pracowniczą odpowiedzialność materialną”.

Odpowiedzialność materialna pracowników ma zabezpieczać majątek pracodawcy, sprawiać, aby pracownicy nie lekceważyli swoich obowiązków i dokładali należytej staranności przy ich wykonywaniu.

Przepisy prawa pracy rozróżniają dwa rodzaje odpowiedzialności materialnej (majątkowej) pracowników:

  1. odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną pracodawcy:
    • odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną z winy nieumyślnej,
    • odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną z winy umyślnej;
  2. odpowiedzialność za mienie powierzone:
    • odpowiedzialność indywidualna,
    • odpowiedzialność wspólna.

Często zdarza się, że ani pracodawcy, ani pracownicy nie mają świadomości, że pracownik może ponosić odpowiedzialność majątkową (pieniężną) nawet wtedy, gdy nie powierzono mu mienia z obowiązkiem zwrotu lub wyliczenia się ani nie podpisał umowy o współodpowiedzialności1. Sytuacja taka może mieć miejsce wtedy, gdy pracownik wyrządzi szkodę pracodawcy. W takim przypadku mówimy o odpowiedzialności pracownika „na zasadach ogólnych”.

Aby mówić o odpowiedzialności pracownika za szkodę wyrządzoną pracodawcy, muszą być spełnione łącznie następujące warunki:

  • pracodawca musi ponieść szkodę,
  • szkoda musi być spowodowana zachowaniem pracownika: nienależytym wykonaniem obowiązków pracowniczych lub ich niewykonaniem,
  • pracownikowi można przypisać winę.

Przykład

Praca pracownika polega na dozorze urządzeń. W ciągu zmiany roboczej powinien 4 razy dokonać odczytu wskazań urządzeń pomiarowych i odpowiednio do nich dokonywać drobnych regulacji pracy urządzeń. Pracownik na nocnej zmianie położył się spać i pominął jeden odczyt. W wyniku tego zaniedbania jedno z urządzeń uległo awarii. Pracownik będzie odpowiadał za nieumyślne spowodowanie szkody.

Pracownik ponosi odpowiedzialność tylko za swoje działanie (lub zaniechanie) i nie odpowiada za szkodę w zakresie, w jakim przyczynił się do niej pracodawca lub inna osoba.
 

Przykład

Pracownik obsługujący obrabiarkę zgłaszał pracodawcy od jakiegoś czasu, że należy dokonać przeglądu i wymienić niektóre części. Pracodawca zbagatelizował zgłoszenie pracownika. Pewnego dnia w trakcie pracy urządzenie uległo awarii, przy okazji niszcząc obrabiany na nim element. Przyczyną uszkodzenia maszyny było zużycie jednego z jej elementów. W takim przypadku do powstania szkody w mieniu przyczynił się w decydujący sposób sam pracodawca, nie wykonując przeglądu okresowego maszyny i polecając pracownikowi na niej pracować. Pracownikowi nie można przypisać winy za uszkodzenie maszyny i zniszczenie obrabianego elementu.

Jeżeli kilku pracowników wyrządzi nieumyślnie szkodę, ponoszą oni odpowiedzialność proporcjonalnie do swojej winy. W przypadku gdy nie da się ustalić stopnia przyczynienia się do winy, pracownicy tacy ponoszą odpowiedzialność w równych częściach.

Jeżeli kilku pracowników wyrządzi szkodę umyślnie, to ponoszą oni winę solidarnie. Bez znaczenia jest fakt, który z pracowników w jakim stopniu przyczynił się do powstania szkody.

Pracodawca jest odpowiedzialny za udowodnienie (przedstawienie odpowiednich dowodów) winy pracownika oraz wykazanie wysokości powstałej szkody.

Z winą nieumyślną pracownika mamy do czynienia w przypadku niezachowania należytej staranności w trakcie wykonywania pracy.

Z winą umyślną pracownika mamy do czynienia, gdy pracownik swoim zachowaniem chce wyrządzić szkodę lub gdy mógł przewidzieć, że jego zachowanie doprowadzi do powstania szkody.

Gdy szkoda w mieniu pracodawcy powstała z winy nieumyślnej pracownika, odszkodowanie ustala się w wysokości wyrządzonej szkody, ale ulega ono ograniczeniu do kwoty trzymiesięcznego wynagrodzenia przysługującego pracownikowi w dniu jej wyrządzenia. W przypadku gdy szkoda jest niższa niż 3-krotność wynagrodzenia, pracownik pokrywa szkodę w całości. W ustalaniu wysokości odszkodowania nie uwzględnia się ewentualnych utraconych korzyści.
 

Przykład

Pracownik przez nieuwagę uszkodził jeden z elementów maszyny. Przy ustalaniu wysokości odszkodowania brana będzie pod uwagę tylko wartość uszkodzonego elementu maszyny. Nie bierze się pod uwagę ewentualnych utraconych zysków spowodowanych przestojem maszyny.

W przypadku udowodnienia pracownikowi winy umyślnej, zobowiązany jest on do pokrycia szkody w pełnej wysokości, bez ograniczenia do trzykrotności poborów. W odszkodowaniu uwzględnia się także utracone przez pracodawcę 
korzyści (tab. 1).

Tab. 1. Wycena szkody

  Wina nieumyślna  Wina umyślna
Rodzaj szkody Szkoda rzeczywista Szkoda w pełnej wysokości (rzeczywista szkoda plus utracone korzyści)
Wielkość szkody Ustala się wg cen detalicznych z dnia ustalenia odszkodowania. W niektórych (wyjątkowych) sytuacjach wysokość szkody może być ustalona z dnia wyrządzenia szkody (np. niewielki stopień winy pracownika) Ustala się wg cen detalicznych z dnia ustalenia odszkodowania
Odpowiedzialność majątkowa pracownika Ograniczenie do wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia przysługującego pracownikowi w dniu wyrządzenia szkody Bez ograniczeń – pracownik pokrywa szkodę w pełnej wysokości (bez względu na wysokość swoich zarobków)
Udział osób trzecich Pracownik nie ponosi odpowiedzialności za szkodę w takim zakresie, w jakim pracodawca lub inna osoba przyczyniły się do jej powstania lub zwiększenia
Polubowne załatwienie sprawy  Pracownik i pracodawca zawsze mogą zawrzeć porozumienie (ugodę) i ustalić inne 
niż przewidują to przepisy zakończenie sprawy, pod warunkiem że nie będzie to mniej 
korzystne dla pracownika, niż wynika z przepisów

Odpowiedzialność regresowa

Jeżeli pracownik podczas wykonywania swoich obowiązków wyrządzi nieumyślnie szkodę osobie trzeciej (np. klientowi pracodawcy lub innemu pracownikowi zatrudnionemu u tego pracodawcy), do naprawienia szkody zobowiązany jest pracodawca. Pracownik ponosi natomiast odpowiedzialność wobec pracodawcy, pod warunkiem że ten naprawił szkodę.

Pracodawca zobowiązany jest do naprawienia szkody, gdy występują łącznie następujące warunki:

  • pracownik wyrządził szkodę z winy nieumyślnej,
  • pracownik wyrządził szkodę podczas wykonywania obowiązków pracowniczych.

Przykład

Pracownik zatrudniony na stanowisku kierowcy w hurtowni spożywczej dostarczał zamówione przez klientów towary. Podczas podjeżdżania pod sklep niechcący urwał rynnę. Pracodawca zatrudniający tego kierowcę jest zobowiązany do pokrycia wszelkich kosztów związanych z naprawieniem szkody (ponowne umocowanie rynny), tj. 2500,00 zł. Pracodawca może wystąpić z roszczeniem regresowym do kierowcy. Pensja kierowcy w dniu wyrządzenia szkody wynosiła 3200,00 zł miesięcznie, a pracownik odpowiada do wysokości trzykrotności wynagrodzenia (3200,00 x 3 = 9600,00 zł).

Przykład

Pracownik zatrudniony do przewożenia wywrotką piasku obiecał koledze, że „przy okazji”, jak będzie wracał z pustą skrzynią, to przewiezie mu materiały budowlane ze sklepu do domu. Podczas manewrowania wywrotką na ulicy przed domem kolegi kierowca wywrotki uszkodził zaparkowany tam samochód. Ponieważ szkoda nie powstała podczas wykonywania obowiązków służbowych, pracownik będzie odpowiadał za szkodę w pełnej wysokości, bezpośrednio wobec osoby trzeciej (w tym wypadku właściciela samochodu), bez udziału pracodawcy.

Przykład

Kierowca ciągnika siodłowego odbywał podróż służbową, której celem było odebranie towaru. Do miejsca przeznaczenia dotarł w piątek wieczorem. Odbiór towaru miał nastąpić w poniedziałek rano. Od piątku wieczorem do poniedziałku rano kierowcy przysługiwała przerwa weekendowa, nie świadczył pracy. W sobotę kierowca samowolnie wyjechał ciągnikiem i go rozbił. Wobec pracodawcy będzie odpowiadał za wyrządzoną mu szkodę w pełnej wysokości, na podstawie przepisów prawa cywilnego.

Zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 14.02.2013 r. (sygn. akt: I ACa 778/12): „Samowolne użycie samochodu zakładu pracy przez pracownika-kierowcę dla własnych celów, po zrealizowaniu objętego treścią stosunku pracy zadania i udzielonego mu polecenia, określającego cel, sposób i czas używania tego samochodu, nie jest wykonywaniem obowiązków pracowniczych i wykracza poza treść wiążącego strony stosunku pracy. Za wynikłą z takiego zachowania się pracownika szkodę dla zakładu pracy odpowiada on na podstawie przepisów prawa cywilnego. Odrębnie unormowana w Kodeksie pracy odpowiedzialność materialna pracowników za szkody wyrządzone zakładowi pracy ma zastosowanie wówczas, gdy szkoda jest następstwem działania lub zaniechania pracownika w ramach obowiązków wynikających z łączącego strony stosunku pracy”.

Odszkodowanie od pracownika

Dochodzenie odszkodowania jest prawem pracodawcy, a nie jego obowiązkiem. Pracodawca może zrezygnować zupełnie z odszkodowania lub ustalić je z pracownikiem na niższym poziomie, np. zawierając z pracownikiem ugodę. Nie może jednak żądać odszkodowania wyższego niż przewidują przepisy.

Pracodawca może uzyskać od pracownika odszkodowanie:

  • na zasadzie potrącenia z wynagrodzenia pracownika – tylko za zgodą pracownika! można dokonać potrącenia z wynagrodzenia należnego pracownikowi; zgoda powinna być wyrażona na piśmie;
  • podpisując z pracownikiem ugodę – z propozycją ugody może wystąpić zarówno pracodawca, jak i pracownik; w ugodzie można określić korzystniejsze dla pracownika niż wynika to z przepisów warunki rekompensaty szkody (niższa wartość odszkodowania, rozłożenie płatności na raty itp.);
  • na drodze sądowej – pracodawca ma prawo wystąpić do sądu z powództwem o naprawienie szkody, uzyska wtedy odszkodowanie na podstawie wyroku sądu.

Odpowiedzialność za mienie powierzone

Odpowiedzialność za powierzone mienie może być:

  • indywidualna – gdy mienie powierza się jednemu pracownikowi, 
  • wspólna – gdy mienie zostaje powierzone co najmniej 2 pracownikom (na podstawie umowy o wspólnej odpowiedzialności materialnej).

Pracownik, któremu powierzono mienie z obowiązkiem zwrotu lub wyliczenia się, odpowiada za szkodę powstałą w tym mieniu w pełnej wysokości (art. 124 k.p.), tzn. odpowiada za rzeczywistą stratę oraz ewentualne utracone korzyści. Nie ma wtedy zastosowania ograniczenie odpowiedzialności pracownika do wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia.

Przy odpowiedzialności za mienie powierzone nie ma zastosowania art. 116 k.p.: „Pracodawca jest obowiązany wykazać okoliczności uzasadniające odpowiedzialność pracownika oraz wysokość powstałej szkody”. Zawsze istnieje domniemanie winy pracownika. Pracodawca zobowiązany jest jedynie do wykazania, że powierzył pracownikowi mienie w sposób prawidłowy oraz że powstała w tym mieniu szkoda i w jakiej wysokości. Natomiast pracownik może uwolnić się od odpowiedzialności, jeżeli wykaże, że szkoda powstała z przyczyn od niego niezależnych, a w szczególności wskutek niezapewnienia przez pracodawcę warunków umożliwiających zabezpieczenie powierzonego mienia.

Zgodnie z przepisami Kodeksu pracy, pracownikowi można powierzyć: pieniądze, papiery wartościowe lub kosztowności, narzędzia i instrumenty (telefon komórkowy, tablet, laptop, samochód, szlifierkę ręczną, wiertarkę), środki ochrony indywidualnej oraz odzież i obuwie robocze.

Uwaga! Pracownik musi wyrazić zgodę na powierzenie mu mienia. Zgoda na powierzenie mienia jest jednocześnie zgodą na przyjęcie odpowiedzialności materialnej.

Obowiązek zwrotu mienia dotyczy rzeczy oznaczonych co do tożsamości, np.: laptop, telefon komórkowy, samochód, narzędzia, ubiór.

Obowiązek wyliczenia się z mienia dotyczy rzeczy oznaczonych co do gatunku, np.: pieniądze, znaczki pocztowe, jabłka.

Indywidualna odpowiedzialność materialna 

Aby doszło do prawidłowego powierzenia mienia:

  • konieczna jest zgoda pracownika na powierzenie mienia z obowiązkiem zwrotu lub wyliczenia się,
  • pracownik musi przyjąć mienie pod względem ilościowym i jakościowym, objąć je w posiadanie oraz móc sprawować nad nim pieczę.

Dla celów dowodowych powierzenie mienia powinno nastąpić na piśmie. Powszechną praktyką w przypadku powierzenia mienia jest zawieranie odrębnych umów o indywidualnej odpowiedzialności materialnej lub składanie przez pracownika oświadczenia o przyjęciu mienia. W takiej sytuacji trzeba pamiętać o tym, że decydujące znaczenie ma prawidłowe powierzenie mienia, a nie podpisanie przez pracownika umowy (oświadczenia). Jeżeli mienie nie zostało powierzone pracownikowi w sposób prawidłowy (objęcie w posiadanie, sprawowanie nadzoru, umożliwienie pracownikowi zwrotu lub wyliczenia się z niego), podpisanie umowy (oświadczenia) o przyjęciu odpowiedzialności nie nakłada na pracownika obowiązku zwrotu lub wyliczenia się.
 

Przykład
Pracownik zatrudniony na stanowisku parkieciarza pobrał z magazynu szlifierkę ręczną do parkietu. Wydawca magazynowy wpisał ten fakt w kartotekę, a pracownik poświadczył to podpisem. W tym momencie doszło do powierzenia pracownikowi mienia.

Przykład
Pracownik zatrudniony na stanowisku kierowcy odbiera od kontrahentów zamówiony przez pracodawcę towar. Każdorazowo kwituje odbiór towaru na fakturze. Pracownik jest zobowiązany do wyliczenia się z towaru.

Przykład
Pracownik zatrudniony jest na stanowisku brygadzisty. Pracodawca na podstawie protokołu zdawczo-odbiorczego przekazał brygadziście komputer przenośny. Z komputera korzystają wszyscy pracownicy brygady i stoi on w miejscu dostępnym dla wszystkich pracowników brygady. Pomimo tego, że pracownik podpisał, że przyjął odpowiedzialność za sprzęt, nie jest w stanie sprawować nad nim pieczy i w rzeczywistości nie objął go w posiadanie. Jeżeli komputer ulegnie uszkodzeniu, nie będzie można obciążyć za to winą brygadzisty.

Mienie można pracownikowi powierzyć:

  • jednorazowo (powierzenie karty kredytowej, jednorazowe upoważnienie do odbioru gotówki),
  • na określony czas – doraźnie (okres pełnienia zastępstwa przez pracownika, powierzenie towaru w celu przewiezienia go, wykonanie określonej pracy), 
  • na stałe (w związku z zatrudnieniem na stanowisku związanym z odpowiedzialnością materialną, np. magazynier, kasjer).

Często powierzenie mienia następuje na podstawie inwentaryzacji (spisu z natury), której celem jest ustalenie stanu ilościowego i jakościowego powierzanego mienia. W inwentaryzacji powinien brać udział pracownik oraz pracodawca (jego przedstawiciel). Z przeprowadzonej inwentaryzacji należy sporządzić podpisany przez strony protokół.

Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 24.01.2017 r. (sygn. akt: II PK 306/15): „Pracownik, któremu powierzono mienie w prawidłowy sposób, ponosi odpowiedzialność na podstawie art. 124 k.p., choćby nawet nie podpisał deklaracji o przyjęciu tej odpowiedzialności. (…) Dla stwierdzenia, że pracownik przyjął na siebie odpowiedzialność za mienie powierzone, nie ma zatem znaczenia złożenie oświadczenia woli o przyjęciu takiej odpowiedzialności na piśmie, jeżeli zgoda pracownika wynika jednoznacznie z rodzaju pracy i obowiązków, jakie wynikają z zawartej umowy o pracę. Istotne jest natomiast i niezbędne dla stwierdzenia, że pracownik ponosi odpowiedzialność materialną za mienie powierzone, prawidłowe powierzenie mu tego mienia. Zaznaczyć przy tym należy, że przekazanie pracownikowi tego mienia może mieć różną formę, może lecz nie musi być to remanent czy przeprowadzona inwentaryzacja, ważne jest natomiast, aby pracownik był obecny przy powierzaniu mu mienia i mógł kontrolować stan, ilość i wartość faktycznie powierzanego mu mienia”.

Wspólna odpowiedzialność materialna

Wspólna odpowiedzialność materialna polega na tym, że za powierzone mienie odpowiada kilku pracowników jednocześnie (co najmniej dwóch). Aby do tego doszło, mienie musi być powierzone na podstawie umowy o wspólnej odpowiedzialności materialnej. Zgodę na przyjęcie odpowiedzialności materialnej mu...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 numerów czasopisma "Menedżer Produkcji"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Dodatkowe dokumenty do pobrania i samodzielnej edycji
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy